چه کسانی بیشتر در خطر افت قند خون هستند؟
افت قند خون یکی از مشکلات مهمی است که بسیاری از افراد مبتلا به دیابت، به‌خصوص کسانی که انسولین یا برخی داروهای کاهنده قند خون مصرف می‌کنند، ممکن است با آن مواجه شوند. این وضعیت زمانی اتفاق می‌افتد که میزان گلوکز خون به کمتر از حد طبیعی برسد و بدن نتواند انرژی موردنیاز خود را به اندازه کافی دریافت کند. افت قند خون ممکن است با علائمی مانند لرزش دست‌ها، تعریق سرد، تپش قلب، گرسنگی ناگهانی، سرگیجه، ضعف و اختلال تمرکز همراه باشد. اگر این وضعیت به‌موقع تشخیص داده نشود یا به‌درستی کنترل نشود، می‌تواند به مشکلات جدی‌تری مانند گیجی شدید، تشنج و بیهوشی منجر شود. البته همه افراد مبتلا به دیابت به یک اندازه در معرض این عارضه قرار ندارند و میزان خطر به عواملی مانند نوع دیابت، روش درمان، نوع داروهای مصرفی، سابقه افت قند، وضعیت تغذیه، فعالیت بدنی و عملکرد کلیه‌ها بستگی دارد. برای مثال، فردی که انسولین چند نوبت در روز تزریق می‌کند، معمولاً بیشتر از فردی که فقط متفورمین مصرف می‌کند در معرض افت قند قرار دارد. همچنین سالمندان دیابتی، افرادی که وعده‌های غذایی خود را حذف می‌کنند، کسانی که ورزش سنگین انجام می‌دهند و بیمارانی که سابقه افت قند شدید دارند، باید توجه بیشتری به کنترل قند خون خود داشته باشند. شناخت عوامل خطر به بیماران کمک می‌کند تا پیش از بروز افت قند، شرایط افزایش‌دهنده آن را شناسایی کنند و با اصلاح برنامه درمانی، تغذیه مناسب و پایش منظم قند خون از تکرار این اتفاق جلوگیری کنند. در مقاله چه کسانی بیشتر در خطر افت قند خون هستند؟ از دیابت شاپ بررسی می‌کنیم چه کسانی بیشتر در معرض افت قند خون هستند، چه داروها و شرایطی احتمال بروز آن را افزایش می‌دهند و بیماران دیابتی برای پیشگیری از افت قند خفیف و شدید چه اقداماتی باید انجام دهند.
مطالعه در یک نگاه؛ چه کسانی بیشتر در خطر افت قند خون هستند؟
قند خون کمتر از ۷۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر، محدوده هشدار افت قند خون است.
قند خون کمتر از ۵۴ میلی‌گرم در دسی‌لیتر نشان‌دهنده افت قند بالینی مهم است.
مصرف انسولین، به‌خصوص درمان چندنوبتی، یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش‌دهنده خطر افت قند است.
بعضی داروهای دیابت مانند سولفونیل‌اوره‌ها نیز می‌توانند باعث افت قند شوند.
حذف وعده غذایی، تأخیر در غذا خوردن و ورزش بدون برنامه می‌توانند احتمال افت قند را افزایش دهند.
سابقه افت قند شدید، بیماری کلیوی، سالمندی و کاهش توانایی تشخیص علائم از عوامل مهم خطر هستند.
افت قند شبانه ممکن است هنگام خواب اتفاق بیفتد و فرد متوجه آن نشود.
در صورت افت قند، فرد هوشیار معمولاً باید ۱۵ گرم کربوهیدرات سریع‌الجذب دریافت کند و پس از ۱۵ دقیقه دوباره قند خون را بررسی کند.
فرد بیهوش یا دارای اختلال بلع نباید هیچ خوراکی یا نوشیدنی از راه دهان دریافت کند.
همراه داشتن قرص گلوکز و آموزش خانواده درباره استفاده از گلوکاگون می‌تواند از پیامدهای افت قند شدید جلوگیری کند.
افت قند خون یا هیپوگلیسمی (Hypoglycemia) به شرایطی گفته می‌شود که میزان گلوکز خون به سطح پایین‌تر از حد مورد انتظار برسد. گلوکز یکی از منابع اصلی تأمین انرژی بدن است و مغز برای عملکرد طبیعی خود به دریافت مداوم آن نیاز دارد. به همین دلیل، کاهش قابل‌توجه قند خون می‌تواند عملکرد مغز، سیستم عصبی و سایر اندام‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
در افراد مبتلا به دیابت، افت قند معمولاً در اثر عدم تعادل میان داروهای کاهنده قند، میزان غذای مصرفی و فعالیت بدنی اتفاق می‌افتد. برای مثال، ممکن است فرد دوز معمول انسولین خود را تزریق کند اما به دلیل تأخیر در صرف غذا، قند خونش بیش از اندازه کاهش پیدا کند.
از نظر بالینی، افت قند خون به سه سطح تقسیم می‌شود:
افت قند سطح یک:
زمانی که قند خون کمتر از ۷۰ و مساوی یا بیشتر از ۵۴ میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد، فرد در محدوده هشدار افت قند قرار دارد. در این شرایط باید اقدامات لازم برای جلوگیری از کاهش بیشتر قند انجام شود.
افت قند سطح دو:
قند خون کمتر از ۵۴ میلی‌گرم در دسی‌لیتر نشان‌دهنده افت قند قابل‌توجه است. این وضعیت نیاز به اقدام فوری دارد، زیرا احتمال بروز علائم عصبی و اختلال عملکرد مغز افزایش پیدا می‌کند.
افت قند سطح سه یا شدید:
در این وضعیت، شدت اختلال به اندازه‌ای است که فرد برای بهبودی به کمک شخص دیگری نیاز دارد. ممکن است بیمار دچار گیجی شدید، تشنج یا بیهوشی شود. در افت قند شدید، عدد اندازه‌گیری‌شده به‌تنهایی معیار تعیین شدت نیست؛ بلکه نیاز فرد به کمک دیگران اهمیت دارد.
نکته مهم این است که حتی اگر فرد هیچ علامتی نداشته باشد، قند خون کمتر از ۷۰ باید جدی گرفته شود؛ به‌خصوص در بیمارانی که توانایی تشخیص علائم افت قند را از دست داده‌اند.
مهم‌ترین دلیل افزایش خطر افت قند در برخی بیماران دیابتی، مصرف داروهایی است که میزان قند خون را کاهش می‌دهند. در بدن افراد بدون دیابت، هنگام کاهش گلوکز، ترشح انسولین کاهش پیدا می‌کند و هورمون‌هایی مانند گلوکاگون و آدرنالین به افزایش قند خون کمک می‌کنند.
اما در فردی که انسولین تزریق می‌کند، بدن نمی‌تواند اثر انسولین تزریق‌شده را به‌سرعت متوقف کند. بنابراین اگر مقدار انسولین نسبت به غذای مصرفی یا فعالیت بدنی بیش از نیاز باشد، احتمال افت قند افزایش می‌یابد.
علاوه بر این، عوامل دیگری نیز می‌توانند در بروز هیپوگلیسمی نقش داشته باشند:
مصرف بیش از مقدار تجویزشده انسولین یا داروهای دیابت
اشتباه در زمان تزریق انسولین
حذف یا به تأخیر انداختن وعده غذایی
کاهش ناگهانی مصرف کربوهیدرات
انجام فعالیت بدنی شدید یا طولانی
مصرف نوشیدنی‌های الکلی
ابتلا به بیماری‌های کلیوی و کبدی
کاهش وزن قابل‌توجه بدون بازبینی برنامه دارویی
سابقه افت قند خون مکرر
اختلال در تشخیص علائم هشداردهنده افت قند
بنابراین، برای ارزیابی خطر افت قند نباید فقط به نوع دیابت توجه کرد. نوع دارو، میزان فعالیت، الگوی تغذیه و شرایط جسمانی بیمار نیز اهمیت زیادی دارند.
افراد مبتلا به دیابت نوع یک به دلیل کمبود شدید یا فقدان تولید طبیعی انسولین، برای کنترل قند خون به دریافت انسولین از خارج بدن نیاز دارند. این افراد معمولاً از ترکیب انسولین پایه و انسولین وعده غذایی استفاده می‌کنند یا از پمپ انسولین کمک می‌گیرند.
در این شرایط، هماهنگی میان مقدار انسولین، کربوهیدرات دریافتی و فعالیت بدنی اهمیت زیادی دارد. اگر بیمار انسولین وعده غذایی را تزریق کند اما غذای کمتری بخورد، احتمال افت قند افزایش پیدا می‌کند.
از طرف دیگر، فعالیت ورزشی ممکن است حساسیت بدن به انسولین را افزایش دهد. به همین دلیل، برخی افراد مبتلا به دیابت نوع یک هنگام ورزش یا حتی چند ساعت پس از پایان آن دچار افت قند می‌شوند.
عوامل افزایش‌دهنده خطر در این گروه عبارت‌اند از:
تزریق بیش از مقدار موردنیاز انسولین
اشتباه در محاسبه کربوهیدرات وعده غذایی
تأخیر در صرف غذا پس از تزریق انسولین سریع‌الاثر
انجام ورزش بدون برنامه‌ریزی قبلی
مصرف انسولین پایه بیش از نیاز بدن
خواب شبانه پس از فعالیت بدنی سنگین
اختلال در تشخیص علائم اولیه افت قند
بیماران دیابتی نوع یک بهتر است پیش از ورزش، هنگام فعالیت و پس از آن، متناسب با برنامه درمانی خود قند خون را بررسی کنند. استفاده از دستگاه پایش مداوم قند خون نیز می‌تواند در شناسایی روند کاهش گلوکز و هشدار افت قند کمک‌کننده باشد.
تصور اشتباهی وجود دارد که افت قند خون فقط برای افراد مبتلا به دیابت نوع یک اتفاق می‌افتد؛ درحالی‌که بیماران دیابتی نوع دو نیز ممکن است با این مشکل مواجه شوند.
البته احتمال افت قند در این افراد به نوع درمان بستگی دارد. بیمارانی که فقط از داروهایی مانند متفورمین استفاده می‌کنند، معمولاً در مقایسه با افرادی که انسولین یا داروهای تحریک‌کننده ترشح انسولین مصرف می‌کنند، خطر کمتری دارند.
مهم‌ترین عوامل افزایش‌دهنده خطر در دیابت نوع دو عبارت‌اند از:
مصرف انسولین برای کنترل قند خون
استفاده از داروهای سولفونیل‌اوره
مصرف هم‌زمان چند داروی کاهنده قند با احتمال افت قند
کاهش اشتها یا حذف وعده‌های غذایی
کاهش عملکرد کلیه‌ها
انجام فعالیت بدنی بیشتر از حد معمول
کاهش وزن و تغییر نیاز بدن به دارو
مصرف الکل
افزایش سن و کاهش توانایی تشخیص علائم
برای مثال، ممکن است فرد مبتلا به دیابت نوع دو پس از چند ماه کاهش وزن و افزایش فعالیت بدنی همچنان همان مقدار داروی قبلی را مصرف کند. در این شرایط، نیاز بدن به دارو ممکن است تغییر کرده باشد و احتمال افت قند افزایش پیدا کند.
به همین دلیل، تغییرات قابل‌توجه در وزن، تغذیه و فعالیت بدنی باید با بررسی قند خون و در صورت نیاز بازبینی برنامه درمانی همراه باشد.
بله. انسولین یکی از مهم‌ترین داروهای مرتبط با افت قند خون است. این دارو به ورود گلوکز از خون به سلول‌ها کمک می‌کند و اگر مقدار آن بیشتر از نیاز بدن باشد، قند خون ممکن است بیش از اندازه کاهش پیدا کند.
البته مصرف انسولین به معنای بروز قطعی افت قند نیست. بسیاری از بیماران با تنظیم صحیح دوز، زمان تزریق، وعده‌های غذایی و فعالیت بدنی می‌توانند از این مشکل پیشگیری کنند.
مواردی که ممکن است خطر افت قند در مصرف‌کنندگان انسولین را افزایش دهند عبارت‌اند از:
تزریق بیش از مقدار تجویزشده: اشتباه در محاسبه دوز یا تزریق تکراری ممکن است باعث کاهش شدید قند شود.
عدم هماهنگی انسولین و غذا: تزریق انسولین وعده غذایی بدون دریافت کربوهیدرات کافی می‌تواند احتمال افت قند را افزایش دهد.
تغییر زمان وعده غذایی: اگر بیمار پس از تزریق انسولین سریع‌الاثر غذا خوردن را به تأخیر بیندازد، ممکن است قند خون کاهش پیدا کند.
تغییر فعالیت بدنی: ورزش و فعالیت بیشتر از معمول می‌توانند نیاز بدن به انسولین را تغییر دهند.
اشتباه در نوع انسولین: اشتباه گرفتن انسولین سریع‌الاثر با انسولین طولانی‌اثر یا برعکس، ممکن است پیامدهای خطرناکی داشته باشد.
بیماران نباید برای جلوگیری از افت قند، خودسرانه انسولین را قطع کنند یا مقدار آن را تغییر دهند. در صورت تکرار افت قند، پزشک باید زمان تزریق، نوع انسولین و دوز مصرفی را بررسی کند.
تمام داروهای دیابت احتمال یکسانی برای ایجاد افت قند ندارند. برخی داروها مستقیماً ترشح انسولین را افزایش می‌دهند یا اثر انسولین را در بدن تقویت می‌کنند و به همین دلیل خطر افت قند در مصرف‌کنندگان آن‌ها بیشتر است.
انسولین‌ها:
انواع انسولین سریع‌الاثر، کوتاه‌اثر، متوسط‌الاثر و طولانی‌اثر در صورت مصرف نامتناسب با نیاز بدن می‌توانند باعث افت قند شوند.
داروهای سولفونیل‌اوره:
داروهایی مانند گلی‌بنکلامید، گلیکلازید و گلیمپیرید با تحریک ترشح انسولین از پانکراس عمل می‌کنند. این داروها به‌خصوص در صورت حذف وعده غذایی، کاهش دریافت کربوهیدرات یا اختلال عملکرد کلیه می‌توانند خطر افت قند را افزایش دهند.
داروهای مگلیتیناید:
داروهایی مانند رپاگلیناید نیز با تحریک ترشح انسولین ارتباط دارند و در صورت عدم هماهنگی با وعده غذایی ممکن است باعث افت قند شوند.
در مقابل، داروهایی مانند متفورمین به‌تنهایی معمولاً احتمال کمی برای ایجاد افت قند دارند. داروهای گروه مهارکننده DPP-4، آگونیست‌های گیرنده GLP-1 و مهارکننده‌های SGLT2 نیز در صورت مصرف به‌تنهایی معمولاً خطر افت قند پایینی دارند؛ اما مصرف هم‌زمان آن‌ها با انسولین یا سولفونیل‌اوره می‌تواند شرایط متفاوتی ایجاد کند.
بنابراین، اگر پس از شروع داروی جدید یا تغییر دوز آن دچار افت قند می‌شوید، موضوع را با پزشک در میان بگذارید. نام دارو، زمان مصرف، مقدار غذا و عدد قند خون هنگام بروز علائم را ثبت کنید.
یکی از مهم‌ترین عوامل خطر افت قند خون شدید، سابقه افت قند قابل‌توجه در ماه‌های اخیر است. وقتی فرد چندین بار دچار افت قند می‌شود، ممکن است واکنش طبیعی بدن به کاهش گلوکز ضعیف‌تر شود. در نتیجه، علائمی مانند لرزش، تعریق و تپش قلب دیرتر ظاهر می‌شوند یا شدت کمتری دارند.این وضعیت می‌تواند باعث شود بیمار بدون دریافت هشدار کافی وارد مراحل جدی‌تر افت قند شود. اگر فردی در ماه‌های اخیر چند بار قند خون کمتر از ۵۴ را تجربه کرده یا برای درمان افت قند به کمک دیگران نیاز داشته است، باید برنامه درمانی او دوباره بررسی شود.
برای کاهش خطر تکرار افت قند:
سابقه تمام حملات افت قند را ثبت کنید.
زمان وقوع افت قند و ارتباط آن با غذا، دارو و ورزش را بررسی کنید.
درباره تغییر اهداف قند خون با پزشک مشورت کنید.
در صورت نیاز از دستگاه پایش مداوم قند خون استفاده کنید.
درباره روش‌های بهبود تشخیص علائم افت قند آموزش ببینید.
داروها و مقدار انسولین را بدون نظر پزشک تغییر ندهید.
افت قند مکرر نباید به‌عنوان اتفاقی طبیعی و اجتناب‌ناپذیر در زندگی با دیابت پذیرفته شود. تکرار آن معمولاً نشانه‌ای است که باید علت زمینه‌ای بررسی شود.
سالمندان مبتلا به دیابت یکی از گروه‌هایی هستند که باید توجه ویژه‌ای به احتمال افت قند خون داشته باشند. با افزایش سن، تغییراتی در عملکرد کلیه‌ها، کبد، اشتها، حافظه و توانایی تشخیص علائم جسمانی ایجاد می‌شود.
در بعضی سالمندان، علائم افت قند مانند لرزش و تپش قلب ممکن است واضح نباشد. به‌جای آن، بیمار با گیجی، خواب‌آلودگی، تغییر رفتار یا اختلال تعادل مواجه می‌شود.
از طرف دیگر، سالمندان ممکن است چند داروی مختلف مصرف کنند و احتمال اشتباه در زمان یا مقدار مصرف دارو در آن‌ها بیشتر باشد.
عوامل مهم خطر در سالمندان دیابتی عبارت‌اند از:
مصرف انسولین یا داروهای سولفونیل‌اوره
کاهش عملکرد کلیه
کاهش اشتها و دریافت غذای ناکافی
مشکلات حافظه و اختلال شناختی
تنها زندگی کردن
مشکلات بینایی و دشواری در اندازه‌گیری قند
کاهش توانایی تشخیص علائم افت قند
بیماری‌های مزمن و مصرف هم‌زمان چند دارو
افت قند در این گروه ممکن است باعث زمین خوردن، آسیب جسمانی، اختلال هوشیاری و بستری شدن شود. برای سالمندان، هدف درمان دیابت باید متناسب با وضعیت جسمانی، توانایی شناختی، بیماری‌های همراه و خطر افت قند تعیین شود. همیشه پایین آوردن هرچه بیشتر قند خون به معنای درمان بهتر نیست.
حذف وعده‌های غذایی یکی از عوامل مهم افت قند در افرادی است که انسولین یا داروهای محرک ترشح انسولین مصرف می‌کنند.
برای مثال، فردی که انسولین سریع‌الاثر را برای وعده صبحانه تزریق کرده اما به دلیل مشغله کاری صبحانه نمی‌خورد، ممکن است با کاهش قابل‌توجه قند خون مواجه شود.
همچنین حذف ناهار، تأخیر در شام یا فاصله طولانی میان وعده‌ها ممکن است در برخی بیماران باعث عدم تعادل میان دارو و غذای دریافتی شود.
نکته مهم این است که حذف یک وعده غذایی در تمام بیماران دیابتی الزاماً باعث افت قند نمی‌شود. خطر اصلی زمانی ایجاد می‌شود که داروی کاهنده قند همچنان اثر داشته باشد اما غذای مورد انتظار دریافت نشود.
برای پیشگیری:
وعده‌های غذایی را تا حد امکان منظم مصرف کنید.
زمان غذا خوردن را با برنامه دارویی هماهنگ کنید.
در صورت تغییر برنامه روزانه، درباره نحوه مدیریت دارو از پزشک راهنمایی بگیرید.
برای روزهای شلوغ، میان‌وعده مناسب همراه داشته باشید.
در صورت کاهش اشتها یا بیماری، قند خون را با دقت بیشتری بررسی کنید.
بیمارانی که انسولین مصرف می‌کنند نباید صرفاً به دلیل غذا نخوردن، انسولین پایه را خودسرانه قطع کنند؛ زیرا این کار به‌خصوص در دیابت نوع یک می‌تواند خطرناک باشد.
کربوهیدرات‌ها یکی از مهم‌ترین منابع افزایش‌دهنده قند خون پس از غذا هستند. زمانی که فرد مبتلا به دیابت مصرف نان، برنج، سیب‌زمینی، میوه و سایر منابع کربوهیدرات را کاهش می‌دهد، ممکن است نیاز بدن به انسولین وعده غذایی نیز تغییر کند.
اگر بیمار بدون بررسی برنامه دارویی، مصرف کربوهیدرات را به‌طور ناگهانی کاهش دهد اما همان مقدار قبلی انسولین یا داروی محرک ترشح انسولین را دریافت کند، احتمال افت قند افزایش می‌یابد.
برای مثال، فردی که پیش از این در وعده ناهار یک بشقاب برنج مصرف می‌کرده، ممکن است تصمیم بگیرد برنج را کاملاً حذف کند. اگر مقدار انسولین وعده غذایی متناسب با شرایط جدید بازبینی نشود، احتمال کاهش قند خون وجود دارد.
نکته مهم برای بیماران دیابتی این است که رژیم کم‌کربوهیدرات الزاماً برای همه افراد مناسب نیست و باید با توجه به نوع دیابت، داروهای مصرفی، وضعیت کلیه و شرایط جسمانی تنظیم شود.
بهتر است:
میزان کربوهیدرات وعده‌های غذایی را به‌صورت ناگهانی تغییر ندهید.
در صورت کاهش وزن یا تغییر رژیم غذایی، قند خون را بیشتر بررسی کنید.
درباره تنظیم دارو با پزشک یا متخصص تغذیه آشنا با دیابت مشورت کنید.
از حذف کامل گروه‌های غذایی بدون برنامه تخصصی خودداری کنید.
فعالیت بدنی منظم برای کنترل دیابت، بهبود حساسیت به انسولین، سلامت قلب و مدیریت وزن مفید است؛ اما در افرادی که انسولین یا داروهای خاص دیابت مصرف می‌کنند، ورزش ممکن است باعث افت قند شود.
هنگام فعالیت بدنی، عضلات گلوکز بیشتری مصرف می‌کنند. همچنین حساسیت بدن به انسولین ممکن است برای چند ساعت پس از ورزش افزایش پیدا کند. به همین دلیل، احتمال افت قند فقط به زمان تمرین محدود نیست و گاهی چند ساعت بعد یا هنگام خواب نیز اتفاق می‌افتد.
افرادی که بیشتر باید مراقب باشند عبارت‌اند از:
کسانی که ورزش طولانی‌مدت انجام می‌دهند.
افرادی که بدون برنامه غذایی مناسب تمرین می‌کنند.
بیماران دیابتی که پیش از ورزش انسولین مصرف کرده‌اند.
افرادی که پس از یک دوره کم‌تحرکی ناگهان ورزش سنگین را شروع می‌کنند.
کسانی که سابقه افت قند پس از فعالیت بدنی دارند.
برای کاهش خطر، بهتر است پیش از شروع ورزش، هنگام فعالیت و پس از آن، قند خون متناسب با برنامه درمانی بررسی شود. همچنین افراد باید درباره نیاز احتمالی به تنظیم انسولین یا دریافت کربوهیدرات پیش از ورزش با تیم درمانی مشورت کنند.
افت قند خون شبانه یکی از نگرانی‌های مهم افراد مبتلا به دیابت است؛ زیرا ممکن است در زمان خواب اتفاق بیفتد و بیمار متوجه کاهش قند خون خود نشود.
در این شرایط، قند خون هنگام خواب کاهش پیدا می‌کند و ممکن است فرد تا زمان بروز علائم شدید یا بیدار شدن از خواب متوجه آن نشود.
افرادی که بیشتر در معرض افت قند شبانه هستند:
بیماران مبتلا به دیابت نوع یک
افرادی که انسولین پایه مصرف می‌کنند.
کسانی که عصر یا شب فعالیت بدنی سنگین داشته‌اند.
افرادی که شام کافی نخورده‌اند.
بیمارانی که سابقه افت قند شبانه دارند.
کسانی که انسولین یا داروهای کاهنده قند آن‌ها نیاز به بازبینی دارد.
علائم احتمالی افت قند شبانه عبارت‌اند از:
تعریق زیاد هنگام خواب
بیدار شدن با تپش قلب
کابوس‌های مکرر
سردرد هنگام صبح
احساس خستگی و بی‌حالی پس از بیدار شدن
گیجی یا ضعف در ساعات اولیه صبح
بیدار شدن ناگهانی در نیمه‌شب
البته این نشانه‌ها به‌تنهایی افت قند شبانه را ثابت نمی‌کنند و ممکن است دلایل دیگری نیز داشته باشند. اندازه‌گیری قند خون یا بررسی نمودار دستگاه پایش مداوم قند می‌تواند به تشخیص کمک کند.
اگر بیمار به‌طور مکرر با علائم مشکوک از خواب بیدار می‌شود، بهتر است با نظر پزشک قند خون خود را در زمان‌های مناسب، از جمله هنگام خواب یا زمان بروز علائم، بررسی کند.
دستگاه پایش مداوم قند خون (CGM) نیز می‌تواند تغییرات گلوکز را در طول شب نشان دهد و در صورت کاهش قند، هشدار ارسال کند.
اگر افت قند شبانه تکرار می‌شود، باید مقدار و زمان مصرف انسولین، شام، میان‌وعده احتمالی و فعالیت بدنی روزانه بررسی شود. مصرف خودسرانه میان‌وعده قبل از خواب یا تغییر دوز انسولین راهکار مناسبی برای همه افراد نیست.
روزه‌داری می‌تواند در برخی بیماران دیابتی احتمال افت قند خون را افزایش دهد؛ به‌خصوص اگر فرد انسولین یا داروهای محرک ترشح انسولین مصرف کند.
در طول ساعات روز، دریافت غذا و مایعات محدود می‌شود و اگر برنامه دارویی متناسب با شرایط روزه‌داری تنظیم نشده باشد، احتمال کاهش قند خون وجود دارد.
میزان خطر به نوع دیابت، سابقه افت قند، نوع دارو، مدت روزه‌داری، وضعیت کلیه‌ها و سایر بیماری‌های همراه بستگی دارد.
بیمارانی که سابقه افت قند شدید، افت قند مکرر، نارسایی کلیه یا اختلال در تشخیص علائم دارند، باید پیش از تصمیم به روزه‌داری ارزیابی پزشکی شوند.
نکات مهم برای افرادی که با تأیید تیم درمانی روزه می‌گیرند:
پیش از شروع روزه‌داری برنامه دارویی خود را با پزشک بررسی کنند.
در زمان‌های توصیه‌شده قند خون را اندازه بگیرند.
وعده سحری و افطار متعادل و متناسب با برنامه تغذیه داشته باشند.
از فعالیت بدنی سنگین در ساعات پایانی روز خودداری کنند.
در صورت افت قند، روزه را بشکنند و اقدامات درمانی لازم را انجام دهند.
اندازه‌گیری قند خون با دستگاه، به‌خودی‌خود موجب باطل شدن روزه نمی‌شود؛ بااین‌حال، احکام شرعی ممکن است بر اساس مرجع تقلید متفاوت باشد.
کلیه‌ها علاوه بر تصفیه خون، در تنظیم قند خون و متابولیسم برخی داروها نیز نقش دارند. هنگامی که عملکرد کلیه کاهش پیدا می‌کند، دفع بعضی داروهای دیابت و انسولین ممکن است آهسته‌تر شود.
در نتیجه، اثر دارو در بدن طولانی‌تر باقی می‌ماند و احتمال افت قند افزایش پیدا می‌کند.
از طرف دیگر، برخی بیماران کلیوی به دلیل کاهش اشتها، محدودیت‌های غذایی، بیماری‌های همراه یا تغییرات متابولیک ممکن است غذای کمتری دریافت کنند.
عوامل مهم خطر در این گروه عبارت‌اند از:
کاهش عملکرد کلیه
تجمع برخی داروهای کاهنده قند
کاهش نیاز بدن به انسولین
بی‌اشتهایی و کاهش دریافت غذا
ابتلا به بیماری‌های همراه
تغییر برنامه تغذیه در مراحل مختلف بیماری کلیوی
افراد دیابتی مبتلا به بیماری کلیوی باید قند خون خود را با دقت بیشتری کنترل کنند و در صورت تغییر عملکرد کلیه، درباره نیاز به بازبینی داروها با پزشک مشورت کنند.
کبد یکی از اندام‌های مهم در حفظ تعادل قند خون است. این اندام می‌تواند گلوکز ذخیره‌شده را آزاد کند و در شرایطی که فرد برای مدتی غذا نخورده است، از طریق فرایند تولید گلوکز به حفظ سطح قند خون کمک کند.
در بیماری‌های شدید کبدی، این عملکرد ممکن است مختل شود. در نتیجه، توانایی بدن برای جبران کاهش قند خون کمتر می‌شود.
همچنین بیماری‌های کبدی ممکن است بر تجزیه و متابولیسم برخی داروها اثر بگذارند و شرایط کنترل قند خون را پیچیده‌تر کنند.
بیماران دیابتی مبتلا به بیماری‌های کبدی، به‌خصوص افرادی که از سیروز یا اختلال عملکرد پیشرفته کبد رنج می‌برند، باید برنامه درمانی و تغذیه‌ای خود را با نظر پزشک تنظیم کنند.
مصرف الکل به‌خصوص در شرایط ناشتا می‌تواند توانایی کبد برای آزادسازی گلوکز را کاهش دهد. این موضوع در افرادی که انسولین یا داروهای خاص دیابت مصرف می‌کنند اهمیت بیشتری دارد.
گاهی افت قند ناشی از مصرف الکل بلافاصله اتفاق نمی‌افتد و ممکن است چند ساعت بعد، به‌ویژه هنگام خواب، ظاهر شود.
از طرف دیگر، برخی علائم مستی مانند اختلال تعادل، گیجی و تغییر رفتار ممکن است با علائم افت قند اشتباه گرفته شوند.
بنابراین افراد دیابتی باید درباره خطرات مصرف الکل با پزشک خود مشورت کنند. به‌خصوص اگر سابقه افت قند، بیماری کبدی یا مصرف انسولین دارند، باید نسبت به این موضوع حساس‌تر باشند.
کاهش وزن برای برخی افراد مبتلا به دیابت نوع دو می‌تواند به بهبود کنترل قند خون کمک کند؛ اما کاهش وزن سریع و بدون برنامه ممکن است نیاز بدن به دارو را تغییر دهد.برای مثال، فردی که در مدت کوتاهی وزن زیادی از دست می‌دهد، ممکن است همچنان همان مقدار انسولین یا داروی قبلی را مصرف کند. در این شرایط، احتمال افت قند افزایش پیدا می‌کند.تغذیه نامناسب نیز می‌تواند دریافت کربوهیدرات، پروتئین و انرژی موردنیاز بدن را کاهش دهد.
افرادی که رژیم‌های بسیار محدودکننده، حذف وعده‌های غذایی یا برنامه‌های کاهش وزن سریع را دنبال می‌کنند، به‌خصوص در صورت مصرف انسولین یا سولفونیل‌اوره، باید مراقبت بیشتری داشته باشند.راهکار مناسب، کاهش وزن تدریجی با برنامه غذایی متعادل و بازبینی درمان دارویی در صورت تغییر قابل‌توجه وزن است.
برخی بیماران دیابتی پس از تجربه افت قندهای مکرر، توانایی تشخیص علائم اولیه را از دست می‌دهند. به این وضعیت اختلال در آگاهی از افت قند خون یا Hypoglycemia Unawareness گفته می‌شود.
در حالت طبیعی، با کاهش قند خون، بدن علائمی مانند تعریق، لرزش، گرسنگی و تپش قلب ایجاد می‌کند. این نشانه‌ها به فرد هشدار می‌دهند که باید برای اصلاح قند خون اقدام کند.
اما در افراد مبتلا به اختلال آگاهی از افت قند، این هشدارها ممکن است ضعیف شوند یا زمانی ظاهر شوند که قند خون به سطح بسیار پایین‌تری رسیده است.
چه افرادی بیشتر در معرض این مشکل هستند؟
بیماران مبتلا به دیابت با سابقه طولانی
افرادی که مرتب دچار افت قند می‌شوند.
کسانی که سابقه افت قند شدید دارند.
بیمارانی که هنگام خواب دچار افت قند می‌شوند.
برخی سالمندان مبتلا به دیابت
در این شرایط، استفاده از دستگاه پایش مداوم قند خون و تنظیم مجدد اهداف درمانی با نظر پزشک می‌تواند کمک‌کننده باشد.
نکته مهم اینکه نداشتن علائم به معنای طبیعی بودن قند خون نیست. بیمارانی که سابقه افت قند بدون علامت دارند، نباید فقط بر احساس جسمانی خود تکیه کنند.
استرس به‌تنهایی معمولاً از عوامل مستقیم و اصلی افت قند خون محسوب نمی‌شود و در بسیاری از افراد حتی می‌تواند قند خون را افزایش دهد. بااین‌حال، شرایط استرس‌زا ممکن است به‌طور غیرمستقیم خطر افت قند را در بیماران دیابتی افزایش دهند.
برای مثال، فردی که به دلیل فشار کاری وعده غذایی خود را فراموش می‌کند اما داروی معمول را مصرف کرده است، ممکن است دچار افت قند شود.
همچنین تغییر برنامه خواب، سفر، افزایش فعالیت بدنی، تغییر ساعت غذا خوردن و بیماری‌های حاد می‌توانند تعادل میان دارو و غذای دریافتی را بر هم بزنند.
برای جلوگیری از این مشکل، بهتر است بیماران دیابتی در شرایط غیرمعمول، قند خون خود را بیشتر بررسی کنند و داروها و خوراکی مناسب برای درمان افت قند را همراه داشته باشند.
نوروپاتی خودکار دیابتی نوعی آسیب عصبی است که می‌تواند عملکرد سیستم عصبی خودکار را مختل کند. این سیستم در تنظیم فعالیت‌هایی مانند ضربان قلب، فشار خون، گوارش و برخی واکنش‌های بدن به تغییرات قند خون نقش دارد.
در برخی بیماران، آسیب این اعصاب ممکن است باعث شود علائم هشداردهنده افت قند مانند تپش قلب و لرزش به‌خوبی احساس نشوند.
در نتیجه، بیمار ممکن است متوجه کاهش قند خون نشود و زمانی برای درمان اقدام کند که افت قند شدیدتر شده است.
افرادی که نوروپاتی خودکار دارند، به‌خصوص اگر انسولین یا داروهای پرخطر برای افت قند مصرف کنند، باید درباره پایش منظم قند و استفاده از سیستم‌های هشداردهنده با پزشک مشورت کنند.
شناخت علائم افت قند خون به بیماران کمک می‌کند تا پیش از رسیدن به مراحل شدیدتر، اقدامات لازم را انجام دهند.
علائم اولیه معمولاً شامل موارد زیر است:
لرزش دست‌ها و بدن
تعریق سرد
احساس گرسنگی ناگهانی
تپش قلب
اضطراب یا تحریک‌پذیری
سرگیجه
ضعف و بی‌حالی
سردرد
رنگ‌پریدگی
احساس گزگز اطراف دهان
با کاهش بیشتر قند خون، ممکن است علائم عصبی نیز ظاهر شوند:
اختلال تمرکز
تاری دید
گیجی
تغییر رفتار
اختلال تکلم
خواب‌آلودگی غیرطبیعی
تشنج
بیهوشی
شدت و ترتیب بروز علائم در همه افراد یکسان نیست. برخی بیماران ممکن است فقط چند علامت محدود داشته باشند و بعضی دیگر هیچ نشانه هشداردهنده‌ای احساس نکنند.
به همین دلیل، اندازه‌گیری قند خون در زمان بروز علائم اهمیت زیادی دارد.
برای تشخیص و مدیریت افت قند خون، آگاهی از محدوده‌های عددی اهمیت زیادی دارد.
قند خون کمتر از ۷۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر:
این عدد محدوده هشدار افت قند است و باید برای اصلاح آن اقدام شود. در این مرحله ممکن است بیمار علائمی مانند لرزش، گرسنگی، تعریق و تپش قلب داشته باشد.
قند خون کمتر از ۵۴ میلی‌گرم در دسی‌لیتر:
این وضعیت افت قند بالینی مهم محسوب می‌شود و نیازمند اقدام فوری است. احتمال بروز اختلال تمرکز، گیجی و علائم عصبی در این سطح بیشتر است.
افت قند شدید:
افت قند شدید با عدد مشخصی تعریف نمی‌شود. اگر فرد به دلیل کاهش قند دچار اختلال هوشیاری یا ناتوانی در درمان خود شود و به کمک شخص دیگری نیاز داشته باشد، وضعیت او افت قند شدید محسوب می‌شود؛ حتی اگر عدد قند خون در دسترس نباشد.
بیماران باید توجه داشته باشند که در صورت بروز علائم شدید، نباید برای اندازه‌گیری مجدد قند خون و شروع کمک‌های ضروری تأخیر کنند.
افت قند خون شدید می‌تواند عملکرد مغز را مختل کند؛ زیرا مغز برای فعالیت طبیعی به گلوکز نیاز دارد.
اگر کاهش قند خون شدید و طولانی شود، ممکن است بیمار با عوارضی مانند موارد زیر مواجه شود:
اختلال شدید هوشیاری
تشنج
بیهوشی
زمین خوردن و آسیب جسمانی
اختلال موقت عملکرد مغز
نیاز به مداخله اورژانسی
در موارد بسیار شدید و طولانی، آسیب‌های جدی و تهدیدکننده زندگی
افت قند مکرر همچنین می‌تواند باعث ترس از کاهش قند شود و بیمار را از رسیدن به اهداف درمانی مناسب بازدارد. به همین دلیل، پس از تجربه افت قند شدید باید علت بروز آن بررسی شود و برنامه درمانی در صورت نیاز تغییر کند.
پیشگیری از افت قند خون به معنای حذف دارو یا کاهش خودسرانه انسولین نیست؛ بلکه هدف، ایجاد تعادل میان درمان دارویی، تغذیه و فعالیت بدنی است.
تنظیم انسولین و داروها
یکی از مهم‌ترین اقدامات، مصرف دارو طبق برنامه تجویزشده است. بیماران باید زمان تزریق، مقدار انسولین و ارتباط آن با وعده‌های غذایی را به‌خوبی بشناسند.
اگر افت قند مکرر اتفاق می‌افتد، پزشک ممکن است نوع دارو، مقدار مصرف یا اهداف کنترل قند خون را بازبینی کند.
پایش منظم قند خون
اندازه‌گیری قند خون در زمان‌های مناسب می‌تواند به شناسایی الگوهای افت قند کمک کند.
برای مثال، اگر بیمار بیشتر بعد از ورزش یا نیمه‌شب دچار افت قند می‌شود، بررسی قند خون در این زمان‌ها می‌تواند اطلاعات مهمی در اختیار تیم درمان قرار دهد.
استفاده از دستگاه پایش مداوم قند خون
دستگاه CGM میزان گلوکز را در فواصل کوتاه بررسی می‌کند و روند افزایش یا کاهش قند را نشان می‌دهد.
برخی مدل‌ها قابلیت هشدار هنگام نزدیک شدن قند به محدوده پایین را دارند. این ویژگی به‌خصوص برای افرادی که سابقه افت قند شدید یا اختلال در تشخیص علائم دارند مفید است.
رعایت نظم غذایی
مصرف وعده‌های غذایی متناسب با برنامه دارویی، پرهیز از حذف خودسرانه وعده‌ها و توجه به میزان کربوهیدرات مصرفی از اقدامات مهم پیشگیری هستند.
برنامه‌ریزی برای ورزش
افرادی که انسولین یا داروهای مستعد افت قند مصرف می‌کنند، باید پیش از افزایش فعالیت بدنی درباره نحوه پایش قند و نیاز احتمالی به تنظیم درمان آموزش ببینند.
بررسی تغییرات وزن و وضعیت جسمانی
کاهش وزن، تغییر اشتها، بیماری‌های جدید و کاهش عملکرد کلیه می‌توانند نیاز بدن به دارو را تغییر دهند. بنابراین برنامه درمانی باید در صورت تغییر شرایط بازبینی شود.
آموزش خانواده
اعضای خانواده باید با علائم افت قند آشنا باشند و بدانند در شرایط افت قند شدید چگونه از بیمار مراقبت کنند و چه زمانی با اورژانس تماس بگیرند.
یکی از اقدامات ساده اما بسیار مهم برای بیماران دیابتی پرخطر، همراه داشتن وسایل ضروری برای درمان افت قند است.
اگر قند خون کاهش پیدا کند، دسترسی سریع به کربوهیدرات جذب‌شونده می‌تواند از تشدید مشکل جلوگیری کند.
خوراکی‌های مناسب برای درمان افت قند
برای فردی که هوشیار است و توانایی بلع طبیعی دارد، معمولاً مصرف حدود ۱۵ گرم کربوهیدرات سریع‌الجذب توصیه می‌شود.
گزینه‌های مناسب عبارت‌اند از:
قرص گلوکز با مقدار معادل ۱۵ گرم کربوهیدرات طبق برچسب محصول
ژل گلوکز با مقدار مناسب
نصف لیوان آبمیوه معمولی، حدود ۱۲۰ میلی‌لیتر
یک قاشق غذاخوری شکر حل‌شده در آب
مقدار مشخصی نوشابه معمولی و غیررژیمی که حدود ۱۵ گرم کربوهیدرات داشته باشد
پس از مصرف کربوهیدرات، باید حدود ۱۵ دقیقه صبر کرد و دوباره قند خون را اندازه گرفت. اگر همچنان کمتر از ۷۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد، درمان با کربوهیدرات سریع‌الجذب تکرار می‌شود.اگر وعده غذایی بعدی بیش از یک ساعت فاصله دارد، پس از اصلاح افت قند ممکن است مصرف یک میان‌وعده مناسب حاوی کربوهیدرات و پروتئین لازم باشد.
شکلات و خوراکی‌های پرچرب ممکن است حاوی قند باشند، اما چربی موجود در آن‌ها می‌تواند جذب کربوهیدرات را آهسته کند.به همین دلیل، برای درمان اولیه افت قند بهتر است از قرص گلوکز، ژل گلوکز یا منابع سریع‌الجذب قند استفاده شود.
گلوکاگون هورمونی است که به افزایش قند خون کمک می‌کند. داروهای حاوی گلوکاگون برای درمان افت قند شدید در شرایطی که فرد قادر به خوردن یا نوشیدن نیست، استفاده می‌شوند.این دارو ممکن است به شکل تزریقی یا اسپری بینی در دسترس باشد.افرادی که انسولین مصرف می‌کنند یا در معرض خطر بالای افت قند هستند، بهتر است درباره ضرورت تجویز گلوکاگون با پزشک مشورت کنند.اعضای خانواده، مراقبان و افرادی که به‌طور مرتب با بیمار در ارتباط هستند باید محل نگهداری گلوکاگون و روش صحیح استفاده از آن را بدانند.
نکته بسیار مهم: اگر فرد دچار بیهوشی، تشنج یا اختلال بلع شده است، نباید به او آبمیوه، آب، شکر، عسل یا هیچ خوراکی دیگری از راه دهان داده شود؛ زیرا احتمال خفگی و ورود مواد غذایی به مجاری تنفسی وجود دارد. در این شرایط باید فوراً با اورژانس تماس گرفت، در صورت دسترسی و آموزش قبلی از گلوکاگون استفاده کرد و تا رسیدن کمک پزشکی از دستورالعمل‌های کمک‌های اولیه پیروی کرد.
برای ثبت نظر، لطفاً وارد حساب کاربری خود شوید.
