چرا HbA1C در آزمایشگاه های مختلف فرق دارند؟
اگر آزمایش HbA1c یا ای وان سی را در دو آزمایشگاه مختلف انجام دادهاید و با دو نتیجه متفاوت روبهرو شدهاید، احتمالاً این سؤال برایتان پیش آمده است که کدام عدد درست است و چرا HbA1C در آزمایشگاه های مختلف فرق دارند؟. برای مثال ممکن است نتیجه آزمایش شما در یک آزمایشگاه ۶.۴ درصد باشد، اما چند روز بعد آزمایشگاه دیگری عدد ۶.۷ درصد را گزارش کند. این اختلاف بهخصوص برای افراد مبتلا به دیابت نگرانکننده است؛ زیرا HbA1c یکی از مهمترین شاخصها برای ارزیابی وضعیت کنترل قند خون و بررسی روند درمان محسوب میشود. اما آیا این تفاوت به معنی افزایش قند خون است؟ آیا یکی از آزمایشگاهها اشتباه کرده یا دستگاههای اندازهگیری دقت یکسانی ندارند؟
واقعیت این است که نتیجه HbA1c فقط به میزان قند خون وابسته نیست؛ روش اندازهگیری، نوع دستگاه، کیت آزمایشگاهی، استانداردهای کالیبراسیون و بعضی شرایط خونی فرد نیز میتوانند بر عدد نهایی تأثیر بگذارند. آزمایشگاهها ممکن است از فناوریهای متفاوتی برای اندازهگیری هموگلوبین گلیکوزیله استفاده کنند. اگرچه روشهای معتبر باید به استانداردهای مشخصی پایبند باشند، اما عملکرد تحلیلی آنها کاملاً یکسان نیست. از طرف دیگر، وجود برخی انواع هموگلوبین، کمخونی و تغییر طول عمر گلبولهای قرمز میتواند باعث شود نتیجه آزمایش در بعضی روشها متفاوت گزارش شود. بنابراین مشاهده دو عدد متفاوت لزوماً به معنی اشتباه بودن یکی از آزمایشها یا بدتر شدن دیابت نیست. در مقاله چرا HbA1C در آزمایشگاه های مختلف فرق دارند؟بررسی میکنیم چرا HbA1c در آزمایشگاههای مختلف فرق دارد، چه مقدار اختلاف میتواند اهمیت داشته باشد، کدام روشهای آزمایشگاهی برای اندازهگیری آن استفاده میشوند و چگونه میتوان نتایج را با اطمینان بیشتری مقایسه کرد.
مطالعه در یک نگاه؛ چرا HbA1C در آزمایشگاه های مختلف فرق دارد؟
آزمایشگاهها ممکن است از روشهای متفاوتی مانند HPLC، ایمونواسی و روش آنزیمی استفاده کنند.
نوع دستگاه، کیت و کالیبراسیون میتواند بر نتیجه اندازهگیری اثر بگذارد.
استانداردهای NGSP و IFCC برای هماهنگسازی نتایج HbA1c اهمیت دارند.
برخی انواع هموگلوبین مانند HbS و HbC ممکن است با بعضی روشهای آزمایشگاهی تداخل ایجاد کنند.
کمخونی فقر آهن، خونریزی و انتقال خون میتوانند تفسیر HbA1c را تحت تأثیر قرار دهند.
اختلاف کوچک بین دو نتیجه الزاماً نشانه تغییر واقعی قند خون نیست.
برای بررسی روند دیابت، بهتر است آزمایشهای متوالی در یک آزمایشگاه معتبر و با روش استانداردشده انجام شوند.
- HbA1c چیست و چرا دقت اندازهگیری آن اهمیت دارد؟
- چرا نتیجه آزمایش HbA1c در دو آزمایشگاه متفاوت میشود؟
- روشهای مختلف اندازهگیری HbA1c در آزمایشگاهها کداماند؟
- آیا نوع دستگاه آزمایشگاهی روی عدد HbA1c تأثیر دارد؟
- آیا انواع هموگلوبین میتوانند باعث اختلاف نتایج آزمایشگاهی شوند؟
- اگر دو جواب HbA1c متفاوت باشد، چه کار کنیم؟
HbA1c چیست و چرا دقت اندازهگیری آن اهمیت دارد؟
HbA1c یا هموگلوبین گلیکوزیله، نوعی هموگلوبین است که گلوکز بهصورت غیرآنزیمی به آن متصل شده است. از آنجا که گلبولهای قرمز معمولاً حدود ۱۲۰ روز در گردش خون باقی میمانند، اندازهگیری HbA1c اطلاعاتی درباره وضعیت قند خون در حدود دو تا سه ماه گذشته ارائه میدهد.این آزمایش برخلاف قند خون ناشتا، فقط وضعیت گلوکز در زمان نمونهگیری را نشان نمیدهد. به همین دلیل پزشکان از آن برای بررسی روند کنترل دیابت، ارزیابی پاسخ به درمان و در شرایط مناسب برای تشخیص دیابت استفاده میکنند.
اما یک نکته مهم وجود دارد: HbA1c باید با روش آزمایشگاهی دقیق و استاندارد اندازهگیری شود. حتی اگر نمونه خون یک فرد در دو آزمایشگاه بررسی شود، تفاوت روشهای اندازهگیری یا عملکرد دستگاهها ممکن است باعث ایجاد اختلاف در نتیجه شود. برای مثال، اگر فردی نتیجه HbA1c برابر با ۶.۴ درصد داشته باشد، این عدد باید با توجه به روش اندازهگیری، کیفیت آزمایشگاه و شرایط خونی او تفسیر شود.

چرا نتیجه آزمایش HbA1c در دو آزمایشگاه متفاوت میشود؟
مهمترین دلیل تفاوت نتایج، تفاوت در عملکرد روشهای اندازهگیری و تجهیزات آزمایشگاهی است.آزمایشگاهها برای اندازهگیری HbA1c از فناوریهای مختلفی استفاده میکنند. هر روش بر اساس ویژگی مشخصی از مولکول هموگلوبین، مقدار HbA1c را اندازهگیری میکند.
برای مثال، بعضی روشها بر اساس تفاوت بار الکتریکی مولکولهای هموگلوبین عمل میکنند، درحالیکه روشهای دیگر ساختار شیمیایی یا ویژگیهای ایمنیشناختی آن را شناسایی میکنند. این تفاوتها میتوانند در شرایط خاص اهمیت پیدا کنند؛ بهخصوص زمانی که فرد دارای نوع غیرمعمولی از هموگلوبین باشد یا نمونه خون ویژگیهایی داشته باشد که با روش اندازهگیری تداخل ایجاد کنند.
مهمترین عوامل عبارتاند از:
تفاوت فناوری اندازهگیری HbA1c
تفاوت دستگاههای آزمایشگاهی
تفاوت کیتها و معرفهای شیمیایی
کالیبراسیون و تنظیم دستگاه
تفاوت در کنترل کیفیت آزمایشگاه
وجود انواع غیرمعمول هموگلوبین
شرایط خونی و بیماریهای زمینهای فرد
بنابراین برای فهمیدن علت اختلاف، باید علاوه بر عدد نهایی، روش انجام آزمایش نیز بررسی شود.
روشهای مختلف اندازهگیری HbA1c در آزمایشگاهها کداماند؟
برای اندازهگیری HbA1c روشهای آزمایشگاهی مختلفی وجود دارد. این روشها از نظر فناوری، نحوه شناسایی مولکول هموگلوبین و احتمال تداخل با سایر انواع هموگلوبین با یکدیگر تفاوت دارند.
سه گروه مهم از روشهای مورد استفاده عبارتاند از:
کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا یا HPLC
روش ایمونواسی یا Immunoassay
روش آنزیمی یا Enzymatic Assay
روشهای دیگری مانند الکتروفورز موئینه نیز در برخی تجهیزات و کاربردهای آزمایشگاهی برای جداسازی و بررسی انواع هموگلوبین استفاده میشوند.نکته مهم این است که هیچکدام از این روشها را نمیتوان بدون توجه به نوع دستگاه، اعتبارسنجی و شرایط نمونه، بهطور مطلق دقیقترین روش دانست.
روش HPLC برای اندازهگیری HbA1c چیست؟
روش HPLC یکی از فناوریهای شناختهشده برای اندازهگیری HbA1c است. نام کامل آن High Performance Liquid Chromatography یا کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا است.در این روش، اجزای مختلف هموگلوبین بر اساس تفاوت ویژگیهای شیمیایی و بار الکتریکی از یکدیگر جدا میشوند. سپس دستگاه مقدار هموگلوبین گلیکوزیله را نسبت به هموگلوبین کل اندازهگیری میکند. یکی از مزیتهای مهم برخی دستگاههای HPLC این است که میتوانند علاوه بر اندازهگیری HbA1c، اطلاعاتی درباره بعضی انواع غیرمعمول هموگلوبین نیز ارائه دهند.
البته همه دستگاههای HPLC عملکرد یکسانی ندارند. نوع ستون، شرایط جداسازی، برنامه دستگاه و ویژگیهای روش مورد استفاده بر نتیجه تأثیر میگذارند.برای مثال، بعضی انواع هموگلوبین ممکن است در زمان جداسازی با HbA1c همپوشانی داشته باشند و باعث ایجاد نتیجه غیرواقعی شوند. بنابراین صرفاً استفاده از دستگاه HPLC به معنی مصون بودن آزمایش از خطا یا تداخل نیست.
روش ایمونواسی چگونه HbA1c را اندازهگیری میکند؟
روش ایمونواسی یا Immunoassay بر اساس واکنش اختصاصی آنتیبادی با بخش مشخصی از مولکول هموگلوبین گلیکوزیله عمل میکند. در این فناوری، آنتیبادی به بخش مشخصی از زنجیره بتای هموگلوبین که در فرایند گلیکاسیون تغییر کرده است، متصل میشود و دستگاه بر اساس شدت واکنش ایجادشده، مقدار HbA1c را محاسبه میکند.
یکی از ویژگیهای این روش آن است که به جداسازی فیزیکی تمام انواع هموگلوبین مانند بعضی روشهای کروماتوگرافی نیاز ندارد.با این حال، تغییرات ساختاری در زنجیره هموگلوبین ممکن است در برخی موارد بر شناسایی آنتیبادی اثر بگذارند. به همین دلیل، نوع هموگلوبین و ویژگیهای کیت مورد استفاده اهمیت دارند.
روش آنزیمی اندازهگیری HbA1c چه تفاوتی دارد؟
در روش آنزیمی، اندازهگیری HbA1c بر اساس واکنشهای شیمیایی و فعالیت آنزیمهای مشخص انجام میشود. در این روش، پس از آمادهسازی نمونه، بخش گلیکوزیله هموگلوبین در فرایند واکنش آنزیمی شناسایی میشود و مقدار آن برای محاسبه HbA1c مورد استفاده قرار میگیرد.
روشهای آنزیمی در بسیاری از دستگاههای آزمایشگاهی خودکار استفاده میشوند و میتوانند نتایج مناسبی ارائه دهند. اما مانند سایر روشها، عملکرد آنها به طراحی کیت، کالیبراسیون و شرایط نمونه بستگی دارد.
بنابراین اگر یک آزمایشگاه از روش آنزیمی و آزمایشگاه دیگری از HPLC استفاده کند، ممکن است نتایج کاملاً یکسان نباشند؛ بهخصوص اگر یکی از روشها تحت تأثیر یک عامل مداخلهگر قرار گرفته باشد.

آیا نوع دستگاه آزمایشگاهی روی عدد HbA1c تأثیر دارد؟
بله. دستگاه آزمایشگاهی یکی از عوامل مهم در دقت اندازهگیری HbA1c است. حتی اگر دو آزمایشگاه از یک فناوری مشابه استفاده کنند، ممکن است دستگاههای آنها از نظر طراحی، حساسیت، سیستم کالیبراسیون و نرمافزار پردازش نتایج تفاوت داشته باشند.برای مثال، دو دستگاه ممکن است هر دو از روش ایمونواسی استفاده کنند، اما به دلیل تفاوت در کیت یا سیستم اندازهگیری، نتیجه اندکی متفاوت گزارش شود. البته این تفاوت به معنی نامعتبر بودن دستگاه نیست. دستگاههای معتبر باید در محدوده عملکرد تعریفشده خود نتایج قابل قبول ارائه دهند.نکته مهم این است که نام روش آزمایش بهتنهایی برای قضاوت درباره دقت آن کافی نیست. کیفیت عملکرد دستگاه، تأییدیه روش، کالیبراسیون و کنترل کیفیت آزمایشگاه نیز اهمیت دارند.
آیا کیتهای آزمایشگاهی میتوانند باعث اختلاف جواب HbA1c شوند؟
بله. کیتهای آزمایشگاهی مجموعهای از مواد و معرفهای شیمیایی هستند که برای شناسایی و اندازهگیری HbA1c به کار میروند.حتی در دو آزمایشگاه که از یک نوع فناوری استفاده میکنند، ممکن است کیتهای متفاوتی به کار گرفته شود.
این تفاوت میتواند به ویژگیهای زیر مربوط باشد:
ترکیب معرفهای شیمیایی
حساسیت واکنش اندازهگیری
اختصاصیت شناسایی HbA1c
نحوه کالیبراسیون کیت
عملکرد کیت در برابر انواع مختلف هموگلوبین
شرایط نگهداری و تاریخ مصرف مواد آزمایشگاهی
برای مثال، ممکن است یک کیت در شناسایی HbA1c عملکرد مناسبی داشته باشد، اما در حضور نوع خاصی از هموگلوبین دچار تداخل شود. به همین دلیل، آزمایشگاهها باید از کیتهای معتبر و سازگار با دستگاه خود استفاده کنند و عملکرد آنها را بهصورت دورهای بررسی کنند.
استاندارد NGSP چیست و چه ارتباطی با دقت آزمایش HbA1c دارد؟
یکی از مهمترین موضوعات در بررسی تفاوت نتایج HbA1c، استانداردسازی روشهای آزمایشگاهی است.
NGSP مخفف National Glycohemoglobin Standardization Program است. این برنامه با هدف هماهنگسازی نتایج آزمایش HbA1c با روش مرجع مورد استفاده در مطالعات کنترل دیابت شکل گرفته است.اهمیت این استاندارد در آن است که نتایج آزمایشگاههای مختلف تا حد امکان قابلیت مقایسه داشته باشند.
وقتی یک روش آزمایشگاهی تأییدیه NGSP دریافت میکند، یعنی عملکرد آن در چارچوب معیارهای مشخص این برنامه ارزیابی شده است.
با این حال، باید توجه داشت که:
تأییدیه NGSP به معنی حذف کامل خطای آزمایشگاهی نیست.
تمام دستگاهها و کیتها عملکرد یکسانی ندارند.
وجود بعضی انواع هموگلوبین ممکن است همچنان در روشهای مشخص تداخل ایجاد کند.
استاندارد بودن روش به معنی یکسان بودن صددرصدی تمام نتایج نیست.
بنابراین اگر دو آزمایشگاه از روشهای معتبر و استانداردشده استفاده کنند، احتمال هماهنگی نتایج بیشتر میشود، اما اختلافهای کوچک همچنان ممکن است وجود داشته باشد.
استاندارد IFCC چیست و چه تفاوتی با NGSP دارد؟
IFCC مخفف International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine است. این سازمان یک سیستم مرجع بینالمللی برای استانداردسازی اندازهگیری HbA1c ایجاد کرده است.تفاوت اصلی دو سیستم NGSP و IFCC در روش مرجع و نحوه گزارش نتیجه است.
NGSP معمولاً نتیجه را بهصورت درصد گزارش میکند، درحالیکه IFCC از واحد mmol/mol استفاده میکند.
برای مثال:
HbA1c برابر با ۶ درصد در سیستم NGSP تقریباً معادل ۴۲ mmol/mol در سیستم IFCC است.
HbA1c برابر با ۷ درصد تقریباً معادل ۵۳ mmol/mol است.
HbA1c برابر با ۸ درصد تقریباً معادل ۶۴ mmol/mol است.
این دو شیوه گزارشدهی با یکدیگر قابل تبدیل هستند.
نکته مهم این است که تفاوت واحد گزارشدهی به معنی تفاوت در وضعیت قند خون نیست. گاهی ممکن است فرد نتیجه آزمایش خود را در دو برگه با واحدهای متفاوت مشاهده کند و تصور کند عددها با یکدیگر تناقض دارند.
بنابراین هنگام مقایسه نتایج باید ابتدا مطمئن شوید هر دو آزمایش با واحد یکسان گزارش شدهاند.
کنترل کیفیت آزمایشگاه چقدر در صحت نتیجه HbA1c اهمیت دارد؟
یکی از عواملی که کمتر به آن توجه میشود، سیستم کنترل کیفیت آزمایشگاه است.حتی دستگاههای پیشرفته نیز برای ارائه نتایج قابل اعتماد به کنترل کیفیت منظم نیاز دارند. کنترل کیفیت به آزمایشگاه کمک میکند عملکرد دستگاه، معرفها و فرایند اندازهگیری را بررسی کند و متوجه شود آیا نتایج در محدوده قابل قبول قرار دارند یا خیر.
دو نوع کنترل کیفیت اهمیت ویژهای دارند:
کنترل کیفیت داخلی (Internal Quality Control)
در این روش، آزمایشگاه از نمونههای کنترلی با مقادیر مشخص استفاده میکند تا عملکرد روزانه دستگاه را بررسی کند.
اگر نتیجه نمونه کنترلی خارج از محدوده مورد انتظار باشد، آزمایشگاه باید علت را بررسی کند.
ارزیابی کیفیت خارجی (External Quality Assessment)
در این روش، نمونههای یکسان یا قابل مقایسه برای آزمایشگاههای مختلف ارسال میشوند و نتایج آنها با یکدیگر یا با مقادیر مرجع مقایسه میشود.این ارزیابی کمک میکند مشخص شود عملکرد یک آزمایشگاه در مقایسه با سایر مراکز تا چه اندازه قابل قبول است.بنابراین برای اطمینان از نتیجه HbA1c، فقط نوع دستگاه مهم نیست؛ بلکه کیفیت اجرای آزمایش و نظارت مستمر بر عملکرد آن نیز اهمیت دارد.
خطای مجاز آزمایش HbA1c چقدر است؟
این سؤال یکی از مهمترین دغدغههای افرادی است که جواب دو آزمایشگاه آنها متفاوت شده است.باید بدانید که هیچ روش اندازهگیری آزمایشگاهی کاملاً بدون خطا نیست. حتی روشهای استاندارد نیز مقداری تغییرپذیری تحلیلی دارند.برای ارزیابی کیفیت اندازهگیری HbA1c، معیارهایی مانند موارد زیر بررسی میشوند:
دقت (Precision):
دقت نشان میدهد اگر یک نمونه چند بار با یک روش آزمایش شود، نتایج تا چه اندازه به یکدیگر نزدیک هستند.
صحت (Accuracy):
صحت نشان میدهد نتیجه اندازهگیری تا چه اندازه به مقدار واقعی یا مقدار مرجع نزدیک است.
تغییرپذیری تحلیلی (Analytical Variation):
این مفهوم به تغییراتی اشاره دارد که به دلیل عملکرد دستگاه، روش، کیت یا فرایند اندازهگیری ایجاد میشوند.
برای مثال، ممکن است یک دستگاه در تکرار آزمایش یک نمونه نتایج بسیار نزدیک ارائه دهد، اما به دلیل مشکل کالیبراسیون، همه نتایج آن کمی بالاتر از مقدار مرجع باشند.
در مقابل، ممکن است دستگاهی میانگین مناسبی داشته باشد، اما نتایج تکراری آن پراکندگی بیشتری نشان دهند.بنابراین دقت و صحت دو مفهوم متفاوت هستند و هر دو برای ارزیابی کیفیت آزمایش اهمیت دارند.
اختلاف ۰.۱، ۰.۲ یا ۰.۵ درصد در HbA1c چه معنایی دارد؟
فرض کنید نتیجه آزمایش شما در یک مرکز ۶.۵ درصد و در مرکز دیگر ۶.۶ درصد باشد.این اختلاف ۰.۱ درصدی ممکن است به تغییرپذیری اندازهگیری مربوط باشد و لزوماً نشاندهنده تغییر واقعی قند خون نیست. حالا فرض کنید نتیجه اول ۶.۵ درصد و نتیجه دوم ۷ درصد باشد.در این شرایط اختلاف بیشتر است و باید بررسی شود که آیا تفاوت ناشی از روش آزمایشگاهی، شرایط خونی یا تغییر واقعی قند خون بوده است.اما آیا میتوان گفت اختلاف ۰.۱ درصد همیشه طبیعی است و اختلاف ۰.۵ درصد حتماً نشانه خطاست؟
خیر.
هیچ مرز ثابت و یکسانی برای تفسیر اختلاف نتایج تمام دستگاهها و آزمایشگاهها وجود ندارد. میزان اختلاف قابل انتظار به عوامل مختلفی وابسته است:
سطح HbA1c فرد
دقت و صحت روش اندازهگیری
نوع دستگاه و کیت
تفاوت آزمایشگاهها
فاصله زمانی بین نمونهگیریها
شرایط خونی فرد
همچنین باید تفاوت بین درصد و واحد درصد را در نظر گرفت.برای مثال، تغییر HbA1c از ۶.۵ به ۷ درصد، معادل افزایش ۰.۵ واحد درصد است، نه افزایش ۰.۵ درصدی نسبی.بنابراین اگر اختلاف نتایج زیاد یا غیرمنتظره باشد، بهتر است به جای قضاوت شخصی، روش اندازهگیری و شرایط پزشکی فرد بررسی شود.
چرا دو آزمایشگاه در یک روز ممکن است دو عدد متفاوت گزارش کنند؟
فرض کنید صبح یک نمونه خون از شما گرفته شود و همان نمونه یا نمونههای همزمان برای بررسی به دو آزمایشگاه ارسال شوند. اگر دو مرکز از روشها و دستگاههای متفاوتی استفاده کنند، ممکن است نتایج آنها کمی متفاوت باشد. در چنین شرایطی، چون فاصله زمانی وجود ندارد، تغییر واقعی قند خون در فاصله بین دو آزمایش توضیح مناسبی برای اختلاف نیست.
عوامل زیر اهمیت بیشتری پیدا میکنند:
تفاوت روش اندازهگیری
تفاوت کالیبراسیون دستگاهها
تفاوت کیتها
وجود عوامل مداخلهگر در نمونه
تفاوت عملکرد تحلیلی دستگاهها
البته اگر دو نمونه جداگانه گرفته شده باشند، تفاوتهای مربوط به نمونهگیری و آمادهسازی نمونه نیز باید در نظر گرفته شوند.این مثال نشان میدهد که اختلاف HbA1c همیشه به معنای تغییر وضعیت دیابت نیست.
اگر HbA1c در یک آزمایشگاه ۶.۵ و در آزمایشگاه دیگر ۶.۱ باشد، کدام درست است؟
نمیتوان فقط بر اساس عددهای گزارششده مشخص کرد کدام آزمایشگاه نتیجه دقیقتری ارائه کرده است.
ابتدا باید چند سؤال مهم پاسخ داده شود:
آیا هر دو آزمایش در یک روز انجام شدهاند؟
اگر فاصله دو آزمایش چند روز یا چند ماه باشد، باید احتمال تغییر واقعی قند خون را نیز بررسی کرد.
آیا هر دو آزمایشگاه از روش استانداردشده استفاده کردهاند؟
روشهای مختلف ممکن است در شرایط خاص نتایج متفاوتی ارائه دهند.
آیا فرد کمخونی یا اختلال خونی دارد؟
برخی بیماریها و شرایط خونی میتوانند باعث شوند HbA1c با میزان واقعی قند خون هماهنگ نباشد.
آیا نوع هموگلوبین فرد مشخص است؟
وجود بعضی انواع هموگلوبین میتواند در روشهای خاص آزمایشگاهی تداخل ایجاد کند.
اگر اختلاف نتایج اهمیت بالینی داشته باشد، پزشک ممکن است تکرار آزمایش با یک روش معتبر و بررسی شرایط خونی را پیشنهاد کند.نکته مهم این است که نباید صرفاً به دلیل مشاهده عدد پایینتر، یک آزمایشگاه را دقیقتر فرض کرد.

آیا انواع هموگلوبین میتوانند باعث اختلاف نتایج آزمایشگاهی شوند؟
بله. یکی از مهمترین دلایل اختلاف نتایج HbA1c در بعضی افراد، وجود انواع غیرمعمول هموگلوبین است. هموگلوبین طبیعی بزرگسالان عمدتاً از نوع HbA تشکیل شده است، اما برخی افراد به دلایل ژنتیکی دارای انواع دیگری از هموگلوبین هستند.
از جمله:
HbS
HbC
HbE
HbD
افزایش هموگلوبین جنینی یا HbF
این انواع هموگلوبین ممکن است بسته به فناوری مورد استفاده، در اندازهگیری HbA1c اختلال ایجاد کنند. برای مثال، در برخی روشهای کروماتوگرافی، هموگلوبین غیرطبیعی ممکن است با HbA1c همپوشانی داشته باشد. در بعضی روشهای ایمونواسی نیز تغییر ساختار زنجیره هموگلوبین میتواند بر شناسایی محل اتصال آنتیبادی اثر بگذارد. بنابراین اثر انواع هموگلوبین در تمام دستگاهها یکسان نیست.برای بررسی این موضوع، آزمایشگاهها باید از اطلاعات تداخل روش مورد استفاده خود و مشخصات فنی سازنده دستگاه استفاده کنند.
آیا کمخونی فقر آهن و تالاسمی روی اختلاف HbA1c اثر دارند؟
بله، اما باید بین دو موضوع تفاوت قائل شویم:
۱. تداخل مستقیم در روش اندازهگیری آزمایشگاهی
۲. تغییر واقعی یا غیرواقعی HbA1c به دلیل تغییر طول عمر گلبولهای قرمز
برای مثال، کمخونی فقر آهن در برخی افراد با افزایش HbA1c همراه است. در این وضعیت ممکن است نتیجه آزمایش بالاتر از چیزی باشد که بر اساس وضعیت قند خون انتظار میرود.از طرف دیگر، در برخی انواع کمخونی که باعث تخریب زودهنگام گلبولهای قرمز میشوند، HbA1c ممکن است به شکل کاذب پایینتر گزارش شود. در افراد مبتلا به تالاسمی نیز شرایط به نوع بیماری بستگی دارد. برخی انواع تالاسمی با تغییر طول عمر گلبولهای قرمز همراه هستند و ممکن است تفسیر HbA1c را دشوار کنند. بنابراین اگر فردی کمخونی، فقر آهن یا تالاسمی دارد و نتایج آزمایش HbA1c او در آزمایشگاههای مختلف متفاوت است، بهتر است وضعیت خونی او نیز بررسی شود.
آیا بیماری کلیه، کبد و مشکلات گلبول قرمز نتیجه HbA1c را تغییر میدهند؟
بعضی بیماریهای زمینهای میتوانند باعث شوند HbA1c شاخص کاملاً قابل اعتمادی برای ارزیابی قند خون نباشد. برای مثال، در بیماری پیشرفته کلیه ممکن است فرد دچار کمخونی، کاهش طول عمر گلبولهای قرمز یا تغییرات مرتبط با درمانهایی مانند اریتروپویتین شود.
این عوامل میتوانند باعث شوند HbA1c کمتر از مقدار مورد انتظار باشد. در بیماریهای کبدی نیز اگر تغییرات خونی، خونریزی یا کمخونی وجود داشته باشد، تفسیر HbA1c ممکن است دشوار شود. نکته مهم این است که همه بیماریهای کلیه و کبد الزاماً باعث تغییر HbA1c نمیشوند. میزان تأثیر به شدت بیماری و شرایط همراه بستگی دارد.
آیا انتقال خون و خونریزی میتوانند باعث اختلاف نتیجه شوند؟
بله. انتقال خون و خونریزی قابل توجه از عواملی هستند که میتوانند نتیجه HbA1c را تحت تأثیر قرار دهند. در انتقال خون، گلبولهای قرمز فرد اهداکننده وارد جریان خون بیمار میشوند. این گلبولها ممکن است سابقه مواجهه متفاوتی با گلوکز داشته باشند.
به همین دلیل، ترکیب گلبولهای قرمز فرد پس از انتقال خون تغییر میکند و HbA1c ممکن است دیگر نماینده قابل اعتمادی از میانگین قند خون قبلی او نباشد. خونریزی شدید نیز میتواند با کاهش عمر متوسط گلبولهای قرمز و افزایش تولید گلبولهای جدید همراه باشد. در این شرایط فرصت اتصال گلوکز به هموگلوبین کاهش پیدا میکند. اگر اخیراً خونریزی قابل توجه یا انتقال خون داشتهاید، حتماً این موضوع را هنگام تفسیر HbA1c به پزشک اطلاع دهید.
چرا نتیجه HbA1c با قند خون روزانه هماهنگ نیست؟
گاهی فردی که مرتب قند خون خود را اندازهگیری میکند، متوجه میشود نتایج روزانه با HbA1c مطابقت ندارند.برای مثال، ممکن است قندهای ناشتا معمولاً مناسب باشند، اما HbA1c بالاتر از حد انتظار گزارش شود. این مسئله چند توضیح احتمالی دارد:
اول: افزایش قند خون بعد از غذا
ممکن است قند ناشتا مناسب باشد، اما قند خون بعد از وعدههای غذایی افزایش زیادی پیدا کند. اگر فرد فقط قند ناشتا را اندازه بگیرد، این افزایشها ثبت نمیشوند.
دوم: اندازهگیری در زمانهای محدود
قند خون در طول شبانهروز تغییر میکند. اندازهگیری چندباره در زمانهای مشخص نمیتواند تمام نوسانات را نشان دهد.
سوم: وجود عوامل مؤثر بر HbA1c
کمخونی، کمبود آهن، اختلالات هموگلوبین و تغییر طول عمر گلبولهای قرمز ممکن است باعث شوند HbA1c با میانگین واقعی قند خون هماهنگ نباشد.
چهارم: تفاوت روشهای اندازهگیری
اگر HbA1c در آزمایشگاههای مختلف انجام شده باشد، تفاوت روشها نیز میتواند در اختلاف نتیجه نقش داشته باشد. بنابراین اگر HbA1c با قندهای ثبتشده شما هماهنگ نیست، باید علاوه بر وضعیت قند خون، عوامل آزمایشگاهی و خونی نیز بررسی شوند.
چرا انجام آزمایش HbA1c در یک آزمایشگاه ثابت بهتر است؟
اگر هدف شما بررسی روند کنترل دیابت در طول چند ماه یا چند سال است، بهتر است تا حد امکان آزمایش HbA1c را در یک آزمایشگاه معتبر انجام دهید. دلیل این توصیه آن است که با ثابت ماندن آزمایشگاه و روش اندازهگیری، بخشی از تفاوتهای ناشی از دستگاه، کیت و کالیبراسیون کاهش پیدا میکند.
برای مثال، اگر HbA1c شما در یک آزمایشگاه طی چند ماه از ۷.۵ به ۷.۱ درصد برسد، مقایسه این دو نتیجه معمولاً آسانتر از زمانی است که هر آزمایش در یک مرکز با روش متفاوت انجام شده باشد. البته این موضوع به معنی بیاعتبار بودن سایر آزمایشگاهها نیست.
اگر مجبور شدید به آزمایشگاه دیگری مراجعه کنید، بهتر است:
نتیجه آزمایش قبلی را همراه داشته باشید.
تاریخ هر دو آزمایش را بررسی کنید.
درباره روش اندازهگیری آزمایش جدید سؤال کنید.
نتایج را بدون توجه به شرایط خونی خود مقایسه نکنید.
در صورت اختلاف قابل توجه، نتیجه را با پزشک مطرح کنید.
چگونه یک آزمایشگاه معتبر برای آزمایش HbA1c انتخاب کنیم؟
انتخاب آزمایشگاه معتبر برای افرادی که بهصورت منظم HbA1c را بررسی میکنند اهمیت زیادی دارد. اما اعتبار آزمایشگاه فقط به جدید بودن دستگاه یا شناختهشده بودن نام آن وابسته نیست.
چند معیار مهم وجود دارد:
۱. داشتن مجوز و رعایت استانداردهای آزمایشگاهی
آزمایشگاه باید مجوزهای لازم را داشته باشد و الزامات مربوط به کیفیت آزمایش را رعایت کند.
۲. استفاده از روش استانداردشده
بهتر است روش اندازهگیری HbA1c دارای تأییدیه معتبر مانند NGSP یا ردیابی به استاندارد مرجع IFCC باشد.
۳. انجام کنترل کیفیت داخلی
آزمایشگاه باید عملکرد دستگاه و مواد مصرفی را بهصورت منظم بررسی کند.
۴. شرکت در برنامههای ارزیابی کیفیت خارجی
این برنامهها به ارزیابی عملکرد آزمایشگاه در مقایسه با سایر مراکز کمک میکنند.
۵. توجه به تداخلهای احتمالی
آزمایشگاه باید از محدودیتهای روش مورد استفاده خود در برابر انواع هموگلوبین و سایر عوامل مداخلهگر آگاه باشد. نکته مهم این است که بیمار معمولاً نمیتواند تمام این موارد را شخصاً بررسی کند. با این حال، انتخاب یک مرکز معتبر و ثابت نگه داشتن محل انجام آزمایش برای پیگیری روند HbA1c تصمیم منطقیتری است.
چه زمانی باید آزمایش HbA1c را تکرار کنیم؟
تکرار آزمایش همیشه به دلیل مشاهده اختلاف بین دو آزمایشگاه ضروری نیست. اما در بعضی شرایط پزشک ممکن است تکرار HbA1c را توصیه کند:
نتیجه آزمایش با سابقه قند خون فرد همخوانی ندارد.
عدد HbA1c بهطور غیرمنتظره تغییر کرده است.
احتمال خطای اندازهگیری وجود دارد.
آزمایشگاه وجود تداخل احتمالی در نمونه را گزارش کرده است.
نتیجه نزدیک به محدوده تشخیصی دیابت است و تأیید تشخیص اهمیت دارد.
شرایطی مانند کمخونی یا اختلال هموگلوبین باعث تردید در اعتبار نتیجه شده است.
اگر قرار باشد آزمایش تکرار شود، بهتر است پزشک درباره زمان مناسب و روش آزمایش تصمیم بگیرد. برای مثال، اگر احتمال تداخل یک نوع هموگلوبین مطرح باشد، صرفاً تکرار آزمایش با همان دستگاه ممکن است مشکل را برطرف نکند. در چنین شرایطی استفاده از روش دیگری که تحت تأثیر آن تداخل قرار نمیگیرد، میتواند مفیدتر باشد.

اگر نتایج HbA1c متفاوت باشند، از چه آزمایشهای جایگزینی میتوان استفاده کرد؟
در شرایطی که HbA1c قابل اعتماد نباشد، پزشک ممکن است برای ارزیابی وضعیت قند خون از شاخصهای دیگری کمک بگیرد.
این آزمایشها عبارتاند از:
پایش مداوم قند خون (CGM)
دستگاه پایش مداوم قند خون میتواند تغییرات گلوکز را در طول شبانهروز ثبت کند. این روش اطلاعاتی درباره میانگین قند، نوسانات، مدتزمان قرار گرفتن قند در محدوده هدف و دفعات افت یا افزایش قند ارائه میدهد. یکی از شاخصهای قابل استفاده در این سیستم، GMI است که بر اساس دادههای میانگین گلوکز محاسبه میشود. البته GMI با HbA1c آزمایشگاهی یکسان نیست و نباید انتظار داشت همیشه دقیقاً همان عدد را نشان دهد.
آزمایش فروکتوزامین (Fructosamine)
این آزمایش میزان پروتئینهای گلیکوزیله خون، بهویژه آلبومین، را اندازهگیری میکند. فروکتوزامین معمولاً وضعیت قند خون طی حدود دو تا سه هفته گذشته را منعکس میکند. از آنجا که این آزمایش به طول عمر گلبولهای قرمز وابسته نیست، در بعضی شرایطی که HbA1c قابل اعتماد نیست میتواند مفید باشد.البته تغییرات آلبومین و بعضی بیماریها ممکن است بر نتیجه آن اثر بگذارند.
آزمایش آلبومین گلیکوزیله (Glycated Albumin)
این آزمایش میزان اتصال گلوکز به آلبومین را بررسی میکند و معمولاً اطلاعاتی درباره وضعیت قند خون طی حدود دو تا سه هفته گذشته ارائه میدهد. این شاخص نیز مانند فروکتوزامین به شرایط مربوط به آلبومین وابسته است. بنابراین انتخاب روش جایگزین باید با توجه به وضعیت کلی بیمار و نظر پزشک انجام شود.
آیا اختلاف جواب HbA1c میتواند باعث تشخیص اشتباه دیابت شود؟
بله، در بعضی شرایط ممکن است اختلاف نتایج باعث ایجاد ابهام در تشخیص شود.برای مثال، محدوده تشخیصی دیابت بر اساس HbA1c در افراد غیر باردار معمولاً ۶.۵ درصد یا بالاتر است. حالا فرض کنید نتیجه آزمایش فردی در یک آزمایشگاه ۶.۴ درصد و در آزمایشگاه دیگر ۶.۶ درصد گزارش شود.
این اختلاف اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا دو نتیجه در دو طرف آستانه تشخیصی قرار گرفتهاند. در چنین شرایطی، نباید صرفاً بر اساس یکی از نتایج درباره ابتلا به دیابت تصمیم گرفت.
اگر علائم واضح افزایش قند خون وجود نداشته باشد، تشخیص معمولاً به تأیید آزمایشگاهی نیاز دارد. پزشک ممکن است آزمایش HbA1c را تکرار کند یا از آزمایش قند ناشتا و تست تحمل گلوکز استفاده کند. همچنین اگر شرایطی مانند کمخونی، اختلال هموگلوبین یا تغییر طول عمر گلبول قرمز وجود داشته باشد، ممکن است برای تشخیص به آزمایشهای گلوکز خون تکیه بیشتری شود.
آیا اختلاف HbA1c در محدوده تشخیص پیشدیابت هم اهمیت دارد؟
بله. محدوده HbA1c بین ۵.۷ تا ۶.۴ درصد در معیارهای تشخیصی رایج، در محدوده پیشدیابت قرار میگیرد. بنابراین اگر نتیجه آزمایش در یک مرکز ۵.۶ درصد و در مرکز دیگر ۵.۸ درصد باشد، ممکن است فرد درباره وضعیت خود دچار نگرانی شود.
در این شرایط نیز باید به تفاوت روشهای اندازهگیری، کیفیت آزمایش و شرایط فرد توجه کرد. نکته مهم این است که یک اختلاف کوچک در نزدیکی مرزهای تشخیصی میتواند از نظر تصمیمگیری پزشکی اهمیت داشته باشد؛ بنابراین بهتر است نتیجه با آزمایش مناسب تأیید شود.
آیا نتیجه آزمایش HbA1c میتواند به دلیل خطای نمونهگیری متفاوت شود؟
بله. علاوه بر روش اندازهگیری، شرایط جمعآوری و نگهداری نمونه نیز اهمیت دارد. برای اندازهگیری HbA1c معمولاً از خون کامل استفاده میشود و نمونه باید در لوله مناسب حاوی ماده ضدانعقاد جمعآوری شود.
اگر نمونه بهدرستی گرفته نشود، نگهداری آن مطابق دستورالعمل روش انجام نگیرد یا مشکلاتی مانند لخته شدن نمونه ایجاد شود، ممکن است کیفیت آزمایش تحت تأثیر قرار گیرد. از جمله مواردی که آزمایشگاه باید به آنها توجه کند:
استفاده از لوله مناسب برای نمونهگیری
مخلوط شدن صحیح نمونه با ماده ضدانعقاد
جلوگیری از تشکیل لخته
رعایت شرایط نگهداری و انتقال نمونه
بررسی سلامت و کفایت نمونه پیش از انجام آزمایش
البته نمونهگیری نادرست بهتنهایی توضیح رایج همه اختلافهای HbA1c نیست؛ اما بخشی از فرایند کنترل کیفیت آزمایش محسوب میشود.
اگر دو جواب HbA1c متفاوت باشد، چه کار کنیم؟
اگر دو آزمایشگاه نتایج متفاوتی برای شما گزارش کردهاند، بهتر است مراحل زیر را دنبال کنید:
مرحله اول: تاریخ انجام آزمایشها را بررسی کنید.
اگر بین دو آزمایش فاصله زمانی وجود دارد، احتمال تغییر واقعی قند خون را در نظر بگیرید.
مرحله دوم: روش اندازهگیری را مشخص کنید.
از آزمایشگاه درباره روش مورد استفاده، مانند HPLC، ایمونواسی یا روش آنزیمی سؤال کنید.
مرحله سوم: واحد گزارشدهی را بررسی کنید.
مطمئن شوید هر دو نتیجه با واحد یکسان، معمولاً درصد NGSP، گزارش شدهاند.
مرحله چهارم: شرایط خونی خود را بررسی کنید.
اگر کمخونی، فقر آهن، تالاسمی، خونریزی یا سابقه انتقال خون دارید، این اطلاعات را به پزشک اطلاع دهید.
مرحله پنجم: نتایج قند خون را مقایسه کنید.
قند ناشتا، قند بعد از غذا و در صورت وجود اطلاعات CGM میتوانند به درک بهتر اختلاف کمک کنند.
مرحله ششم: در صورت نیاز آزمایش را تکرار کنید.
پزشک ممکن است تکرار آزمایش با روش معتبر یا استفاده از شاخص جایگزین را توصیه کند.
نکته مهم: به دلیل اختلاف دو نتیجه HbA1c، داروهای دیابت یا مقدار انسولین خود را بدون مشورت پزشک تغییر ندهید.
چه زمانی اختلاف نتایج HbA1c باید جدیتر بررسی شود؟
هر اختلافی بین دو آزمایش به معنی وجود مشکل نیست؛ اما بعضی شرایط نیاز به بررسی دقیقتر دارند. اگر یکی از موارد زیر وجود دارد، بهتر است نتایج را با پزشک در میان بگذارید:
اختلاف قابل توجه بین دو آزمایش نزدیک به هم
تغییر ناگهانی HbA1c بدون تغییر مشخص در وضعیت قند خون
اختلاف زیاد بین HbA1c و میانگین قند ثبتشده
وجود کمخونی یا اختلالات هموگلوبین
سابقه خونریزی شدید یا انتقال خون
بیماری پیشرفته کلیه
دریافت درمانهایی که بر طول عمر گلبولهای قرمز اثر میگذارند
گزارش تداخل احتمالی توسط آزمایشگاه
در چنین شرایطی ممکن است پزشک علاوه بر بررسی مجددHbA1c، آزمایشهای تکمیلی درخواست کند.
جمعبندی: چرا ای وان سی در آزمایشگاههای مختلف فرق دارد؟
تفاوت نتیجه آزمایش HbA1c در آزمایشگاههای مختلف موضوعی است که میتواند دلایل فنی و پزشکی داشته باشد. مهمترین علت آن، استفاده از روشهای متفاوت اندازهگیری مانند HPLC، ایمونواسی و روش آنزیمی و تفاوت در عملکرد دستگاهها، کیتها و سیستم کالیبراسیون است. استانداردهای NGSP و IFCC برای هماهنگسازی نتایج و افزایش قابلیت مقایسه آزمایشها اهمیت دارند، اما حتی روشهای استانداردشده نیز کاملاً بدون خطا نیستند.
از طرف دیگر، شرایطی مانند کمخونی فقر آهن، تالاسمی، بعضی انواع هموگلوبین، خونریزی، انتقال خون و بیماری پیشرفته کلیه میتوانند باعث شوند نتیجه HbA1c با وضعیت واقعی قند خون هماهنگی نداشته باشد. اگر دو آزمایشگاه برای شما دو عدد متفاوت گزارش کردهاند، بهتر است پیش از هرگونه نگرانی، تاریخ آزمایشها، روش اندازهگیری و شرایط خونی خود را بررسی کنید. در صورت وجود اختلاف قابل توجه، پزشک میتواند درباره تکرار آزمایش یا استفاده از شاخصهای جایگزین تصمیم بگیرد.
پیشنهاد مهم برای افراد مبتلا به دیابت: برای پیگیری دقیقتر روند کنترل قند خون، بهتر است آزمایش HbA1c را در یک آزمایشگاه معتبر و با روش استانداردشده انجام دهید و نتایج قبلی خود را نیز نگه دارید. در نهایت، هدف از اندازهگیری HbA1c صرفاً به دست آوردن یک عدد نیست بلکه بررسی دقیق و قابل اعتماد وضعیت قند خون برای انتخاب بهترین مسیر درمانی است.