درمان کتواسیدوز دیابتی چیست؟
کتواسیدوز دیابتی یا DKA یکی از جدیترین عوارض حاد دیابت است که در اثر کمبود مؤثر انسولین، افزایش تولید کتونها و اسیدی شدن خون ایجاد میشود. این وضعیت میتواند در مدت کوتاهی پیشرفت کند و در صورت درمان نشدن، عوارض خطرناکی مانند کمآبی شدید، اختلال الکترولیتها، کاهش سطح هوشیاری، کما و حتی مرگ ایجاد کند.
اما کتواسیدوز دیابتی دقیقاً چیست؟ چه علائمی دارد؟ قند خون و کتون چه نقشی در آن دارند؟ آیا فقط در دیابت نوع ۱ اتفاق میافتد؟ درمان کتواسیدوز دیابتی چیست؟ در این مقاله از دیابتشاپ، بهصورت جامع به علت، علائم، روش تشخیص، درمان، نقش انسولین و مایعات، ارتباط رژیم غذایی و کتوز، عوارض و راههای پیشگیری از کتواسیدوز دیابتی میپردازیم.
خلاصه مقاله در یک دقیقه
کتواسیدوز دیابتی (DKA) زمانی رخ میدهد که انسولین کافی در بدن وجود نداشته باشد و بدن برای تأمین انرژی شروع به تجزیه چربی کند. این فرآیند باعث تولید کتون و در صورت افزایش بیش از حد، اسیدوز متابولیک میشود. مهمترین علائم آن شامل تشنگی شدید، تکرر ادرار، کمآبی، تهوع، استفراغ، درد شکم، ضعف، تنفس عمیق و سریع و بوی میوهای دهان است. DKA بیشتر در دیابت نوع ۱ دیده میشود، اما افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ نیز ممکن است به آن مبتلا شوند.
تشخیص فقط بر اساس قند خون انجام نمیشود و قند خون، کتون و وضعیت اسید ـ باز باید در کنار هم بررسی شوند. حتی نوعی از DKA وجود دارد که با قند خون نسبتاً پایین رخ میدهد. درمان معمولاً شامل جبران مایعات، انسولین، اصلاح و پایش پتاسیم و سایر الکترولیتها و درمان عامل ایجادکننده است. بنابراین DKA تأییدشده را نباید با روشهای خانگی درمان کرد. همچنین کتوز ناشی از رژیم غذایی با کتواسیدوز دیابتی یکسان نیست.
کتواسیدوز دیابتی که به اختصار DKA نامیده میشود، یکی از مهمترین اورژانس های حاد مرتبط با دیابت است. این وضعیت زمانی ایجاد میشود که انسولین کافی برای استفاده مناسب سلولها از گلوکز وجود نداشته باشد و بدن در پاسخ به کمبود انرژی، به سمت تجزیه چربیها برود. در نتیجه، موادی به نام اجسام کتونی تولید میشوند. اگر تولید کتونها بیش از توان بدن برای مصرف و دفع آنها باشد، میزان آنها در خون افزایش پیدا میکند و اسیدیته خون بالا میرود.در تعریف امروزی، DKA صرفاً «قند خون خیلی بالا» نیست. تشخیص آن بر پایه کنار هم قرار گرفتن سه ویژگی اصلی انجام میشود: وجود دیابت یا هایپرگلیسمی، افزایش کتونها و وجود اسیدوز متابولیک. استانداردهای ۲۰۲۶ انجمن دیابت آمریکا، برای تشخیص DKA در بزرگسالان وجود گلوکز حداقل ۲۰۰ میلیگرم در دسیلیتر یا سابقه دیابت، همراه با افزایش بتا هیدروکسیبوتیرات یا کتون ادرار و شواهد اسیدوز متابولیک را در نظر میگیرند.
بنابراین ممکن است فردی قند خون بالایی داشته باشد اما DKA نداشته باشد؛ از طرف دیگر، در نوعی از DKA به نام کتواسیدوز دیابتی یویگلیسمیک، قند خون ممکن است کمتر از ۲۰۰ میلیگرم در دسیلیتر باشد. این موضوع بهخصوص در برخی شرایط مانند مصرف داروهای مهارکننده SGLT2 اهمیت دارد.
برای درک ساده DKA، میتوان روند آن را اینگونه تصور کرد:
کمبود انسولین → ناتوانی بدن در استفاده مناسب از گلوکز → افزایش تجزیه چربی → تولید کتون → افزایش کتون خون → اسیدوز و کمآبی بدن
همزمان، افزایش هورمونهایی مانند گلوکاگون، آدرنالین، نورآدرنالین، کورتیزول و هورمون رشد، شرایط متابولیکی بدن را به سمت افزایش تولید گلوکز و کتون سوق میدهد. نتیجه میتواند افزایش قند، افزایش کتون و اسیدی شدن خون باشد.
خیر. قند خون بالا یا هایپرگلیسمی میتواند بدون کتواسیدوز اتفاق بیفتد. برای مثال، فرد ممکن است بعد از مصرف زیاد کربوهیدرات، استرس، بیماری یا مصرف نامنظم دارو دچار افزایش قند شود، اما این وضعیت لزوماً به معنای DKA نیست. در DKA، مسئله فقط افزایش قند نیست؛ کتوز و اسیدوز متابولیک نیز بخش اساسی بیماری هستند. به همین دلیل، نباید فقط با مشاهده عدد قند خون درباره وجود یا نبود DKA تصمیم گرفت. علائم بالینی، وضعیت آب بدن، کتونها و آزمایشهای مربوط به اسیدوز باید در کنار هم ارزیابی شوند.
علائم کتواسیدوز دیابتی ممکن است طی چند ساعت تا چند روز ایجاد شوند و شدت آنها به میزان اختلال متابولیک و علت زمینهای بستگی دارد. از علائم مهم DKA میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
تشنگی شدید
تکرر ادرار
خشکی دهان و کمآبی
ضعف و خستگی
تهوع
استفراغ
درد شکم
تنفس عمیق و سریع
بوی میوهای یا غیرمعمول دهان
سردرد
تاری دید
خوابآلودگی
گیجی
تغییر سطح هوشیاری
NHS نیز تشنگی، تکرر ادرار، درد شکم، تهوع و استفراغ، تنفس عمیق، بوی میوهای دهان و گیجی یا خوابآلودگی را از نشانههای مهم DKA معرفی میکند.
علائم اولیه ممکن است اختصاصی نباشند. تشنگی و ادرار زیاد میتوانند در هایپرگلیسمی نیز دیده شوند. اما هنگامی که علائمی مانند تهوع، استفراغ، درد شکم، ضعف شدید، تنفس عمیق و سریع یا بوی غیرمعمول دهان به افزایش قند یا بیماری زمینهای اضافه میشوند، احتمال یک بحران متابولیک جدی بیشتر میشود. نکته مهم این است که سرعت ایجاد DKA میتواند متفاوت باشد. در برخی افراد علائم طی مدت کوتاهی پیشرفت میکنند؛ بنابراین انتظار برای ظاهر شدن تمام علائم اشتباه است.
میتواند یکی از نشانهها باشد، اما بهتنهایی DKA را ثابت نمیکند. افزایش قند خون باعث میشود کلیهها گلوکز بیشتری دفع کنند. دفع گلوکز با خود آب را نیز همراه میکند و در نتیجه حجم ادرار افزایش مییابد. این موضوع میتواند به کمآبی، تشنگی شدید و تشدید اختلال متابولیک منجر شود.
افزایش کتونها و اسیدوز میتواند بر دستگاه گوارش و وضعیت عمومی بدن اثر بگذارد و باعث تهوع، استفراغ و درد شکم شود. وجود استفراغ اهمیت زیادی دارد؛ زیرا فرد علاوه بر از دست دادن آب و الکترولیتها، ممکن است نتواند مایعات کافی دریافت کند و کمآبی سریعتر پیشرفت کند.
یکی از نشانههای کلاسیک کتواسیدوز، بوی میوهای یا شبیه حلال از بازدم است. این بو به وجود استون، یکی از اجسام کتونی، مربوط میشود. در کنار علائمی مانند تهوع، استفراغ، تنفس عمیق و سریع و تغییر وضعیت هوشیاری، این نشانه نیازمند توجه فوری است.
آیا میدانید؟
آیا میدانید کتواسیدوز دیابتی فقط با قند خون خیلی بالا اتفاق نمیافتد؟
نوعی از DKA به نام کتواسیدوز دیابتی یویگلیسمیک ممکن است با قند خون نسبتاً پایین نیز رخ دهد؛ بنابراین برای بررسی DKA نباید فقط به عدد قند خون توجه کرد.
در اسیدوز متابولیک، بدن تلاش میکند با افزایش تهویه، بخشی از دیاکسیدکربن را دفع کند. در DKA این حالت میتواند به شکل تنفس عمیق و سریع موسوم به تنفس کاسمال دیده شود. این علامت نشان میدهد که اختلال متابولیک قابل توجهی در جریان است و نباید با «نفسنفس زدن معمولی» اشتباه گرفته شود.
وجود هرکدام از موارد زیر باید جدی گرفته شود:
استفراغ مکرر
ناتوانی در نوشیدن یا نگه داشتن مایعات
تنفس عمیق و سریع
گیجی
خوابآلودگی غیرطبیعی
کاهش سطح هوشیاری
ضعف شدید
علائم کمآبی قابل توجه
افزایش قابل توجه کتونها
بدتر شدن سریع وضعیت عمومی
در چنین شرایطی، درمان خانگی جایگزین ارزیابی فوری پزشکی نیست.
علت اصلی DKA، کمبود مؤثر انسولین است؛ اما این کمبود میتواند به دلایل مختلف ایجاد یا تشدید شود. گزارش اجماعی ۲۰۲۴ مهمترین عوامل محرک را بیماری و عفونت، بهخصوص عفونتهای ادراری و ریوی، و حذف یا ناکافی بودن درمان انسولین معرفی میکند. داروهای SGLT2 نیز در شرایط خاص میتوانند خطر DKA را افزایش دهند.
یکی از مهمترین عوامل قابل پیشگیری، حذف یا ناکافی بودن انسولین است.
این موضوع ممکن است به دلایلی مانند:
فراموش کردن تزریق
مشکل در دسترسی به انسولین
خرابی وسیله تزریق
اختلال در پمپ انسولین
بیماری و تغییر نیاز بدن به انسولین
کاهش خودسرانه دوز انسولین
اتفاق بیفتد. در افراد وابسته به انسولین، قطع خودسرانه انسولین، حتی در زمان بیماری یا کاهش اشتها، میتواند خطرناک باشد. برنامه روزهای بیماری باید از قبل با تیم درمانی مشخص شود.
عفونت یک استرس مهم برای بدن است. در هنگام عفونت، هورمونهای استرس افزایش پیدا میکنند و میتوانند قند خون و نیاز بدن به انسولین را بالا ببرند.اگر افزایش نیاز به انسولین مدیریت نشود، خطر کتوز و DKA افزایش پیدا میکند. به همین دلیل، در زمان تب، عفونت، بیماریهای گوارشی، عفونت ادراری، پنومونی یا بیماریهای دیگر، پایش دقیقتر قند و در افراد در معرض خطر، پایش کتون اهمیت دارد. استانداردهای ADA بر آموزش مدیریت بیماری و تشخیص زودهنگام بحرانهای هایپرگلیسمیک تأکید دارند.
استرس شدید جسمی میتواند از طریق افزایش هورمونهای مقابلهای، کنترل قند خون را دشوارتر کند.خود «استرس روانی روزمره» بهتنهایی به معنای ایجاد DKA نیست، اما استرسهای فیزیولوژیک مهم مانند عفونت، جراحی، آسیب و بیماری شدید میتوانند زمینه را برای بحرانهای هایپرگلیسمیک فراهم کنند.
در فردی که وابستگی زیادی به انسولین دارد، اختلال در دریافت انسولین میتواند نسبتاً سریع مشکلساز شود.خرابی پمپ، انسداد مسیر، مشکل در محل تزریق یا خطا در سیستم انتقال انسولین از عواملی هستند که باید در برنامه مدیریت بیماری فرد در نظر گرفته شوند. اگر قند خون افزایش پیدا کرده و با وجود اقدامات معمول پایین نمیآید، بررسی کتون و تماس با تیم درمانی طبق برنامه فرد اهمیت دارد.
آیا میدانید؟
آیا میدانید استفراغ مداوم در فرد مبتلا به دیابت میتواند یک علامت هشدار باشد؟
تهوع و استفراغ همراه با تشنگی شدید، ضعف، تنفس عمیق و سریع یا بوی میوهای دهان میتواند با کتواسیدوز دیابتی مرتبط باشد و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد.
خیر. در دیابت نوع ۱ شایعتر است، اما در افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ نیز ممکن است رخ دهد. استانداردهای ADA در سال ۲۰۲۶ نیز تأکید میکنند که DKA میتواند در افراد مبتلا به هر دو نوع دیابت دیده شود. در دیابت نوع ۲، برخی شرایط مانند بیماری حاد، استرس شدید، کمبود نسبی انسولین و بعضی داروها میتوانند خطر را افزایش دهند.
بنابراین این باور که DKA فقط مخصوص دیابت نوع ۱ است صحیح نیست.
این یکی از سؤالات بسیار مهم کاربران است؛ اما پاسخ آن برخلاف تصور رایج، فقط یک عدد نیست. بر اساس معیارهای ADA در سال ۲۰۲۶، یکی از اجزای تشخیص DKA وجود قند خون حداقل ۲۰۰ میلیگرم در دسیلیتر یا سابقه دیابت است؛ اما برای تشخیص DKA، افزایش کتون و اسیدوز متابولیک نیز باید وجود داشته باشد.
بنابراین:
قند خون ۲۰۰ بهتنهایی به معنی کتواسیدوز نیست.
از طرف دیگر، قند پایینتر از ۲۰۰ نیز همیشه DKA را رد نمیکند.
بله. این وضعیت Euglycemic DKA یا کتواسیدوز دیابتی با قند خون نسبتاً پایین نام دارد. در گزارش اجماعی ۲۰۲۴ حدود ۱۰ درصد موارد DKA با قند پلاسمای کمتر از ۲۰۰ میلیگرم در دسیلیتر توصیف شدهاند. استانداردهای ۲۰۲۶ نیز این وضعیت را تأیید میکنند. این نکته بهخصوص در افراد مصرفکننده داروهای SGLT2 اهمیت دارد.
کتونها موادی هستند که هنگام استفاده بدن از چربی برای تأمین انرژی تولید میشوند.
سه جسم کتونی اصلی عبارتاند از:
بتا هیدروکسیبوتیرات یا β-hydroxybutyrate
استواستات
استون
در شرایط طبیعی، تولید کتون محدود است و بدن میتواند از آنها استفاده کند. مشکل زمانی ایجاد میشود که تولید کتون از کنترل خارج شود و همراه با اختلالات متابولیک، اسیدوز ایجاد کند. در DKA، بتا هیدروکسیبوتیرات اهمیت ویژهای دارد و اندازهگیری آن در خون برای تشخیص و پایش DKA مفید است.
تفسیر کتون باید در کنار علائم، قند خون، سابقه دیابت و سایر آزمایشها انجام شود.در استانداردهای ۲۰۲۶، بتا هیدروکسیبوتیرات خون ≥3.0 mmol/L یکی از معیارهای تشخیصی DKA است، مشروط بر اینکه معیارهای دیگر نیز وجود داشته باشند. اما این عدد را نباید بهعنوان یک «آستانه خوددرمانی» در نظر گرفت. اگر فردی دیابت دارد و کتون بالا، علائم بیماری یا نشانههای DKA دارد، تصمیمگیری باید مطابق برنامه روزهای بیماری فرد و نظر تیم درمانی انجام شود.
آزمایش خون معمولاً بتا هیدروکسی بوتیرات را اندازهگیری میکند، در حالی که بسیاری از نوارهای ادراری بر اساس واکنش شیمیایی، استواستات را اندازه میگیرند. در طول درمان موفق DKA، نسبت انواع کتونها تغییر میکند؛ به همین دلیل، کتون ادرار همیشه شاخص ایدهآلی برای ارزیابی روند بهبود نیست.
تشخیص DKA بر اساس یک علامت یا یک عدد قند انجام نمیشود. در بزرگسالان، سه محور اصلی را در نظر میگیرند:
دیابت یا هایپرگلیسمی
کتوز قابل توجه
اسیدوز متابولیک
معیارهای آزمایشگاهی اعلامشده شامل گلوکز ≥200 mg/dL یا سابقه دیابت، بتا هیدروکسیبوتیرات ≥3.0 mmol/L یا کتون ادرار ≥2+ و pH کمتر از 7.3 و/یا بیکربنات کمتر از 18 mmol/L است.
پزشک ممکن است بر اساس شرایط بیمار آزمایشهایی مانند موارد زیر درخواست کند:
قند خون
بتا هیدروکسیبوتیرات خون
کتون ادرار
گاز خون و pH
بیکربنات
سدیم
پتاسیم
کراتینین و شاخصهای عملکرد کلیه
شمارش سلولهای خونی
آزمایشهای مربوط به عفونت یا عامل محرک
همه این آزمایشها برای هر فرد الزاماً یکسان نیستند و با توجه به وضعیت بیمار انتخاب میشوند.
دو بحران مهم قند خون عبارتاند از:
DKA : افزایش کتون و اسیدوز نقش اصلی دارند.
HHS : افزایش شدید قند و اسمولاریته و کمآبی شدید برجستهتر است و کتوز شدید معمولاً وجود ندارد.
البته این دو وضعیت همیشه کاملاً جدا نیستند و ممکن است ویژگیهای هر دو همزمان دیده شود. طبق گزارش اجماعی، حدود یکسوم بحرانهای هایپرگلیسمیک میتوانند ویژگیهای همپوشان DKA و HHS داشته باشند.
درمان DKA یک درمان پزشکی است و بسته به شدت بیماری باید تحت نظارت کادر درمان انجام شود.
اصول اصلی درمان عبارتاند از:
جبران مایعات
انسولین
مدیریت پتاسیم و سایر الکترولیتها
پایش قند و کتون و وضعیت اسید ـ باز
شناسایی و درمان عامل ایجادکننده
در DKA، کمبود انسولین یکی از عوامل اصلی تولید کتون است. انسولین با مهار لیپولیز و کاهش تولید کتون، به توقف فرآیند کتوز کمک میکند. بنابراین درمان DKA فقط برای پایین آوردن عدد قند نیست؛ هدف مهم، متوقف کردن تولید کتون و اصلاح اسیدوز است. در محیط درمانی، نحوه و سرعت تجویز انسولین بر اساس شدت DKA، وضعیت پتاسیم، قند، کتون و سایر شرایط بیمار تعیین میشود. به همین دلیل، تعیین دوز انسولین برای یک فرد خاص از طریق مقاله اینترنتی ایمن نیست.
افزایش قند خون باعث دفع آب و الکترولیتها از طریق ادرار میشود. استفراغ نیز میتواند کمآبی را تشدید کند.بنابراین جبران مایعات بخش مهمی از درمان است.مایعات میتوانند به بهبود گردش خون، عملکرد کلیه و اصلاح تدریجی اختلالات متابولیک کمک کنند. نوع و مقدار مایعات باید بر اساس وضعیت همودینامیک، سدیم، عملکرد کلیه، میزان کمآبی و سایر شرایط بیمار تعیین شود.
پتاسیم یکی از مهمترین الکترولیتهای بدن است و در عملکرد قلب و عضلات نقش دارد.در DKA ممکن است ذخیره کل پتاسیم بدن کاهش یافته باشد، حتی اگر آزمایش اولیه خون پتاسیم طبیعی یا بالا نشان دهد.شروع درمان و اصلاح اسیدوز میتواند پتاسیم را از فضای خارج سلولی به داخل سلولها منتقل کند و سطح پتاسیم خون را تغییر دهد.به همین دلیل، پتاسیم باید در طول درمان بهصورت دقیق پایش شود و تصمیم درباره جایگزینی آن توسط تیم درمان انجام شود.
مدت درمان برای همه افراد یکسان نیست.شدت DKA، میزان کمآبی، سطح کتون، وضعیت اسیدوز، علت زمینهای، عملکرد کلیه، اختلالات الکترولیتی و پاسخ بدن به درمان همگی روی مدت درمان اثر دارند. نکته مهم این است که پایین آمدن قند خون بهتنهایی به معنی برطرف شدن DKA نیست.ممکن است قند خون زودتر اصلاح شود، در حالی که تولید کتون یا اسیدوز هنوز ادامه داشته باشد. به همین دلیل، تیم درمان معیارهای متابولیک و وضعیت بالینی را برای تصمیمگیری درباره پایان درمان بررسی میکند.
این سؤال پاسخ ساده «بله» یا «خیر» ندارد و باید بین پیشگیری و مدیریت اولیه کتوز در فرد هوشیار و پایدار با DKA تأییدشده یا شدید تفاوت گذاشت. اگر فرد علائم شدید دارد، استفراغ مداوم دارد، نمیتواند مایعات مصرف کند، دچار گیجی یا کاهش هوشیاری شده یا وضعیت عمومی او رو به وخامت است، نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد. DKA شدید نباید در خانه درمان شود.
برخی افراد منتخب با DKA خفیف، از نظر همودینامیک و شناختی پایدار، قادر به نوشیدن مایعات و دریافت انسولین باشند و برنامه درمانی مشخصی از تیم پزشکی داشته باشند، ممکن است در چارچوب یک برنامه دقیق و پایش مکرر مدیریت شوند؛ این موضوع با «خوددرمانی DKA در خانه» یکسان نیست.
اگر دیابت دارید و در شرایط بیماری، قند بالا یا علائم کتوز قرار گرفتهاید:
طبق برنامهای که پزشک برای روزهای بیماری داده است قند خون را پایش کنید.
در صورت توصیه تیم درمان، کتون خون یا ادرار را بررسی کنید.
دستورالعمل اختصاصی انسولین خود را دنبال کنید.
اگر قادر به نوشیدن هستید، طبق برنامه درمانی خود مایعات کافی دریافت کنید.
در صورت افزایش کتون، استفراغ، بدتر شدن علائم یا عدم بهبود قند طبق برنامه، با تیم درمانی تماس بگیرید.
در صورت علائم شدید یا تغییر وضعیت هوشیاری، فوراً به مراکز اورژانسی مراجعه کنید.
اگر فردی علائم سازگار با DKA دارد و یکی از موارد زیر نیز وجود دارد، باید فوراً ارزیابی پزشکی شود:
گیجی یا کاهش سطح هوشیاری
تنفس عمیق و سریع
استفراغ مداوم
ناتوانی در نوشیدن مایعات
علائم کمآبی شدید
کتون بالا
درد شکمی قابل توجه
بدتر شدن سریع وضعیت
قند بالا که طبق برنامه درمانی کاهش پیدا نمیکند
بیماری حاد همراه با افزایش قند یا کتون
در صورت کتون خون بیش از 3 mmol/L یا کتون ادرار بیش از 2+، یا وجود علائم DKA بدون اطلاع از میزان کتون، توصیه به دریافت کمک اورژانسی میکند؛ البته آستانههای اقدام ممکن است بر اساس برنامه فرد و سیستم سلامت محل زندگی متفاوت باشند.
رژیم غذایی بهتنهایی درمان DKA نیست. یکی از اشتباهات رایج، یکی دانستن کتوز تغذیهای با کتواسیدوز دیابتی است. در رژیمهای بسیار کمکربوهیدرات، بدن میتواند برای تأمین انرژی از چربی استفاده کند و مقدار مشخصی کتون تولید کند. این وضعیت با DKA یکسان نیست. در DKA، افزایش کتون با کمبود مؤثر انسولین و اسیدوز متابولیک همراه میشود.
بنابراین:
کتوز ≠ کتواسیدوز
در کتوز تغذیهای، تولید کتون معمولاً یک پاسخ متابولیک کنترلشده به کاهش دریافت کربوهیدرات است. اما در DKA، کمبود انسولین و افزایش هورمونهای مقابلهای باعث تولید بیش از حد کتون و ایجاد اسیدوز میشود. این تفاوت برای افراد مبتلا به دیابت بسیار مهم است؛ زیرا ممکن است فردی درباره رژیم کتوژنیک، روزهداری یا کاهش شدید کربوهیدرات مطالعه کند و تصور کند هر مقدار افزایش کتون بیخطر است. افراد مبتلا به دیابت، بهخصوص کسانی که در معرض DKA هستند یا داروهای خاصی مصرف میکنند، نباید رژیمهای بسیار محدودکننده را بدون بررسی شرایط فردی با پزشک یا متخصص تغذیه شروع کنند.
رژیم کتوژنیک با DKA یکی نیست، اما در برخی افراد مبتلا به دیابت میتواند شرایطی ایجاد کند که مدیریت بیماری پیچیدهتر شود.محدودیت شدید کربوهیدرات، کاهش دریافت کالری، روزهداری، کمآبی، بیماری و کاهش انسولین از جمله عواملی هستند که بسته به شرایط فرد میتوانند خطر کتوز شدید یا DKA را افزایش دهند.این موضوع در افرادی که از داروهای SGLT2 استفاده میکنند اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا DKA مرتبط با این داروها میتواند با قند خون کمتر از مقادیر کلاسیک همراه باشد.بنابراین اگر مبتلا به دیابت هستید، پیش از شروع رژیم کتوژنیک یا روزهداری طولانی، درباره داروها و خطر کتوز با پزشک خود مشورت کنید.
روزهداری یا کاهش شدید دریافت غذا میتواند متابولیسم بدن را به سمت مصرف چربی و تولید کتون سوق دهد. در افراد سالم، این فرآیند لزوماً به معنای DKA نیست؛ اما در افراد مبتلا به دیابت، بهخصوص در صورت کمبود انسولین، بیماری، کمآبی یا مصرف برخی داروها، شرایط متفاوت است.
داروهای SGLT2 و کتواسیدوز دیابتی
داروهای مهارکننده SGLT2 از داروهای مهم درمان دیابت هستند، اما در شرایط خاص میتوانند با افزایش خطر DKA همراه باشند.این داروها عبارتاند از داروهایی مانند:
امپاگلیفلوزین
داپاگلیفلوزین
کاناگلیفلوزین
نام دارو به تنهایی برای تعیین خطر یک فرد کافی نیست و نباید بدون نظر پزشک دارویی را قطع کرد.نکته مهم این است که DKA مرتبط با SGLT2 ممکن است با قند خون خیلی بالا همراه نباشد. FDA نیز هشدار داده است که کتواسیدوز مرتبط با SGLT2 میتواند حتی زمانی رخ دهد که قند خون کمتر از 250 mg/dL باشد.
قطع یا ادامه دارو باید بر اساس شرایط فرد و دستور پزشک انجام شود.
در دیابت نوع ۱، بدن معمولاً توان تولید انسولین کافی را ندارد. به همین دلیل، قطع انسولین یا کمبود شدید آن میتواند خیلی سریع به سمت کتوز و DKA پیش برود.افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ باید با برنامه مشخصی برای روزهای بیماری آشنا باشند و بدانند:
چه زمانی قند را بیشتر اندازهگیری کنند؛
چه زمانی کتون را بررسی کنند؛
چه زمانی با تیم درمان تماس بگیرند؛
در چه شرایطی به اورژانس مراجعه کنند.
DKA در دیابت نوع ۲ کمتر از نوع ۱ است، اما غیرممکن نیست.
در شرایطی مانند:
عفونت شدید
بیماری حاد
جراحی
آسیب
استرس فیزیولوژیک شدید
کمبود قابل توجه انسولین
برخی داروها
ممکن است فرد مبتلا به دیابت نوع ۲ نیز دچار DKA شود.
اگر DKA بهموقع تشخیص داده و درمان نشود، میتواند عوارض جدی ایجاد کند.
عوارض احتمالی شامل:
کمآبی شدید
اختلالات الکترولیتی
افت یا افزایش شدید پتاسیم
آسیب حاد کلیه
افت فشار خون
اختلال سطح هوشیاری
اختلالات قلبی ناشی از تغییرات الکترولیتی
اختلالات اسید ـ باز
در موارد شدید، کما و مرگ
DKA یک وضعیت بالقوه تهدیدکننده حیات است و در صورت عدم درمان میتواند به اختلال شدید هوشیاری، کما و مرگ منجر شود.اما تشخیص سریع و درمان مناسب باعث بهبود قابل توجه پیشآگهی شده است.
پیشگیری از DKA تا حد زیادی به شناخت عوامل محرک و داشتن برنامه مشخص برای زمان بیماری وابسته است.
افراد مبتلا به دیابت، بهخصوص کسانی که انسولین مصرف میکنند، باید بدانند در شرایط بیماری چه تغییراتی ممکن است در پایش قند، کتون و درمان لازم باشد.
در افراد وابسته به انسولین، قطع انسولین میتواند خطر DKA را افزایش دهد.
اما این جمله به معنی آن نیست که در هر شرایطی باید یک دوز ثابت انسولین مصرف شود؛ تنظیم دوز هنگام بیماری باید مطابق برنامه اختصاصی پزشک باشد.
بیماری ممکن است نیاز بدن به انسولین را تغییر دهد.
برای افراد در معرض DKA، داشتن امکان اندازهگیری کتون خون یا ادرار میتواند به تشخیص زودهنگام کتوز کمک کند. اندازهگیری بتا هیدروکسیبوتیرات خون از نظر تشخیص DKA ارزش ویژهای دارد.
استفراغ، اسهال، تب و کاهش مصرف مایعات میتوانند کمآبی ایجاد کنند.اگر فرد نمیتواند مایعات را نگه دارد، وضعیت میتواند سریعتر وخیم شود و نیاز به ارزیابی پزشکی وجود دارد.
Sick Day Rules به مجموعه اقداماتی گفته میشود که فرد مبتلا به دیابت در هنگام بیماری برای جلوگیری از افت یا افزایش شدید قند و بحرانهای متابولیک انجام میدهد.
این برنامه میتواند شامل موارد زیر باشد:
اندازهگیری بیشتر قند خون
بررسی کتون در شرایط توصیهشده
مصرف مایعات مناسب در صورت امکان
ادامه یا تنظیم داروها مطابق دستور پزشک
توجه به علائم DKA
تماس بهموقع با تیم درمان
مراجعه فوری در صورت علائم خطر
جزئیات این برنامه برای هر فرد یکسان نیست. بنابراین بهترین کار این است که قبل از بیمار شدن برنامه روزهای بیماری خود را از پزشک یا تیم دیابت دریافت کنید.
دستگاههای اندازهگیری کتون خون میتوانند بتا هیدروکسیبوتیرات را اندازهگیری کنند.این ابزار برای همه افراد مبتلا به دیابت ضرورت یکسانی ندارد؛ اما در افراد در معرض DKA میتواند به تشخیص زودهنگام افزایش کتون کمک کند. ADA نیز برای افراد مستعد کتوز، اندازهگیری کتون خون یا ادرار را در صورت وجود علائم کتوز، بیماری یا اختلال کنترل قند توصیه میکند.
آیا میدانید؟
آیا میدانید بیماری و عفونت میتوانند قند خون را افزایش دهند؟
هنگام بیماری، هورمونهای استرس افزایش پیدا میکنند و ممکن است نیاز بدن به انسولین تغییر کند. به همین دلیل داشتن یک برنامه روزهای بیماری (Sick-Day Plan) برای افراد مبتلا به دیابت اهمیت زیادی دارد.
خیر. دستگاه تست قند خون قند خون را اندازهگیری میکند و بهتنهایی نمیتواند وجود DKA را تأیید یا رد کند.
حتی ممکن است فرد دچار DKA یویگلیسمیک باشد و قند خون او به اندازهای بالا نباشد که انتظار داریم. برای ارزیابی DKA، کتون و وضعیت اسید ـ باز نیز اهمیت دارند.
سیستمهای پایش مداوم قند خون یا CGM اطلاعات ارزشمندی درباره روند قند ارائه میکنند و میتوانند به تشخیص زودهنگام افزایش یا کاهش قند کمک کنند.
به عبارت ساده:
→ CGM اطلاعات مربوط به گلوکز
دستگاه کتون → اطلاعات مربوط به کتون
در شرایط مشکوک به DKA ممکن است هر دو نوع اطلاعات برای تصمیمگیری پزشکی اهمیت داشته باشند.
DKA یکی از مهمترین اورژانسهای مرتبط با دیابت در کودکان و نوجوانان نیز محسوب میشود.
در کودک، علائمی مانند:
تشنگی زیاد
ادرار زیاد
کاهش وزن
خستگی
استفراغ
درد شکم
تنفس غیرطبیعی
بوی میوهای دهان
خوابآلودگی یا گیجی
باید جدی گرفته شوند. در کودکان، آستانه مراجعه پزشکی باید پایین باشد و مدیریت DKA باید توسط تیم متخصص اطفال انجام شود؛ زیرا تنظیم مایعات، الکترولیتها و انسولین در کودکان با بزرگسالان یکسان نیست.
بله، قطع یا ناکافی بودن انسولین از عوامل مهم DKA است.اما علت همیشه «فراموش کردن تزریق» نیست. بیماری، عفونت، مشکلات پمپ، اختلال در جذب یا دریافت انسولین، افزایش نیاز بدن و برخی داروها نیز میتوانند نقش داشته باشند.به همین دلیل، در صورت افزایش مداوم قند یا کتون، نباید فقط به یک علت فکر کرد.
اگر کتون خون بالا رفته است، هدف صرفاً «پایین آوردن عدد کتون» نیست؛ باید علت تولید کتون مشخص و درمان شود.در DKA، درمان پزشکی با هدف توقف تولید کتون، اصلاح کمآبی و اسیدوز و مدیریت الکترولیتها انجام میشود.
در موارد خفیف و شرایط خاص، پزشک ممکن است برنامه مشخصی برای مصرف مایعات، پایش قند و کتون و تنظیم انسولین ارائه کند. اما در DKA قابل توجه، نباید درمان خانگی را جایگزین ارزیابی پزشکی کرد. اگر کتون بالا همراه با استفراغ، تنفس غیرطبیعی، گیجی یا بدتر شدن حال عمومی باشد، مراجعه فوری پزشکی ضروری است.
خیر. نوشیدن مایعات میتواند برای پیشگیری یا اصلاح کمآبی در شرایط مناسب مفید باشد، اما آب بهتنهایی DKA را درمان نمیکند. در DKA، مشکل فقط کمآبی نیست؛ کمبود مؤثر انسولین، تولید کتون و اسیدوز نیز وجود دارد. بنابراین توصیههایی مانند «فقط آب زیاد بنوشید تا کتون پایین بیاید» برای DKA تأییدشده کافی و ایمن نیستند.
اگر قند خون بالا است و کتون نیز افزایش یافته، ورزش میتواند شرایط متابولیک را بدتر کند، بهخصوص اگر کمبود انسولین وجود داشته باشد. در چنین شرایطی، تصمیم درباره فعالیت بدنی باید مطابق برنامه sick-day فرد و توصیه تیم درمان باشد.بهطور کلی، هنگام بیماری و وجود کتون بالا، ورزش را راهی برای پایین آوردن قند یا کتون در نظر نگیرید.
گرسنگی طولانی میتواند تولید کتون را افزایش دهد؛ اما مکانیسم و شدت آن الزاماً مشابه DKA نیست. در DKA، کمبود مؤثر انسولین و افزایش هورمونهای مقابلهای باعث تولید شدید کتون و اسیدوز میشود. با این حال، در فرد مبتلا به دیابت، گرسنگی، کاهش شدید دریافت کالری یا بیماری میتواند شرایط متابولیک را پیچیده کند و در برخی شرایط به DKA کمک کند.بنابراین افراد مبتلا به دیابت نباید روزهداری طولانی یا رژیمهای بسیار کمکالری را بدون برنامه پزشکی انجام دهند.
همه موارد DKA قابل پیشگیری نیستند، اما بسیاری از عوامل خطر قابل مدیریتاند.
مهمترین اقدامات عبارتاند از:
پایش منظم قند
شناخت علائم DKA
رعایت برنامه انسولین
داشتن برنامه روزهای بیماری
اندازهگیری کتون در شرایط توصیهشده
توجه به عفونت و بیماری
جلوگیری از کمآبی
شناخت داروهایی که میتوانند خطر DKA را افزایش دهند
مراجعه بهموقع برای دریافت کمک پزشکی
اگر احتمال DKA وجود دارد، بهخصوص در حضور علائم شدید، نباید مراجعه پزشکی را به تأخیر انداخت.
مراجعه فوری اهمیت ویژهای دارد اگر:
فرد گیج یا خوابآلود شده باشد؛
استفراغ مداوم داشته باشد؛
نتواند مایعات مصرف کند؛
تنفس عمیق و سریع داشته باشد؛
کتون بسیار بالا باشد؛
وضعیت عمومی سریعاً بدتر شود؛
فرد دیابت دارد و علائم DKA بدون علت واضح ایجاد شده باشد.
در چنین شرایطی، درمان سریع میتواند از پیشرفت عوارض جلوگیری کند.
کتواسیدوز دیابتی یا DKA یک وضعیت حاد و بالقوه خطرناک است که در اثر کمبود مؤثر انسولین، افزایش تولید کتون و ایجاد اسیدوز متابولیک ایجاد میشود.مهمترین علائم آن شامل تشنگی، تکرر ادرار، کمآبی، تهوع، استفراغ، درد شکم، تنفس عمیق و سریع و بوی میوهای دهان است. DKA بیشتر در دیابت نوع ۱ دیده میشود، اما افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ نیز ممکن است در شرایط خاص دچار آن شوند. عفونت، بیماری حاد، قطع یا ناکافی بودن انسولین و برخی داروها از عوامل مهم ایجاد یا تشدید DKA هستند.درمان کتواسیدوز دیابتی شامل مایعات، انسولین، مدیریت الکترولیتها و درمان عامل محرک است و بسته به شدت بیماری باید تحت نظر کادر درمان انجام شود. همچنین، تفاوت بین کتوز تغذیهای و کتواسیدوز دیابتی بسیار مهم است. افزایش کتون همیشه به معنای DKA نیست، اما در فرد مبتلا به دیابت، کتون بالا همراه با علائم بیماری باید جدی گرفته شود.
برای ثبت نظر، لطفاً وارد حساب کاربری خود شوید.
